Maandag 23/05/2022

Geen cadeautjes voor de neefjes

Als een nachtmerrieachtige monoloog: Antônio Torres. 'Dit stuk grond'

Lode Delputte

Vertaler August Willemsen is verslingerd aan de sertão, het straatarme maar literair erg tot de verbeelding sprekende binnenland van Noordoost-Brazilië. Willemsens favoriete auteur is Graciliano Ramos (1892-1953), van wie hij drie meesterwerken in het Nederlands vertaalde. Zowel Angst, São Bernardo als Dorre levens maakt deel uit van de zogenaamde ciclo nordestino, de neorealistische streekliteratuur met sociale inslag waarvan Ramos de eminentste vertegenwoordiger was.

Lieten die drie (door Coppens & Frenks fraai vormgegeven en keurig gedocumenteerde) uitgaven de Nederlandstalige lezer al uitvoerig kennismaken met droogte, honger, dorst en vlucht, dan ligt nu ook Dit stuk grond van de hedendaagse Braziliaanse auteur Antônio Torres (°1940) in de boekhandel, een werk dat helemaal op de traditie van Ramos teruggrijpt. Antônio Torres is een rasechte sertanejo, maar verlaat het gehucht Junco, waar hij vandaan komt, al op veertienjarige leeftijd voor de stad: eerst Salvador da Bahia, vervolgens São Paulo. Hij is journalist, werkt een tijdlang als copywriter in de reclamesector en kiest ten slotte voor het schrijverschap. Tot nu toe publiceerde hij een negental romans, waarvan alleen Dit stuk grond zijn weg naar andere talen vond.

Interessanter dan Torres' biografie is de manier waarop hij begon te schrijven. Als jongen werd hij in de straten van Junco een keer tegengehouden door een man die hem vroeg een liefdesbrief op te stellen - een beetje zoals steractrice Fernanda Montenegro dat op de stoep voor het station van Rio doet, voor wie Central do Brasil gezien heeft. Torres laat de verliefde man zijn verhaal vertellen en schrijft de brief. Enkele dagen later wordt hij alweer staande gehouden, door een jonge vrouw nu, die hem vraagt een brief voor te lezen die ze heeft ontvangen. Het is de brief die hij zelf heeft geschreven. Torres leest hem voor en doet alsof zijn neus bloedt. De auteur in spe geniet algauw een stevige reputatie en laat zich betalen in rijst en bonen. "De lekkerste auteursrechten die ik ooit gekregen heb," zoals August Willemsen Torres in zijn nawoord citeert.

Het verhaal is uit het leven gegrepen en had moeiteloos in Dit stuk grond gepast. Zijn inspiratie vindt Torres in de dromen en verlangens van talloze sertanejos die zelf niet uit hun woorden raken: hoe graag ze de regen zouden zien vallen, het schrale gebladerte groen zien worden. Of beter nog: de noordoostelijke woestenij verlaten en het beloofde land, São Paulo, aan de horizon zien verschijnen. Dit stuk grond is een echt gebeurd verhaal en vertelt het wedervaren van Nelo, een man die in zijn jeugd naar São Paulo trok, diep in het zuiden, maar ten slotte berooid en overmand door heimwee naar de sertão terugkeert. Nelo's familie en vrienden hebben jarenlang op zijn komst zitten wachten en in hun collectieve geheugen heeft zich de zekerheid genesteld dat hij nu een welgesteld heerschap is geworden. "Ja, jij bent evenveel waard als zeventig man van hier." "Waarom, padrinho," vraagt Nelo aan zijn oude grootvader. "Omdat jij al vier staten van deze wereld kent, nietwaar, mijn jong." "Hé, Nelo, jij bent nu stinkend rijk, hè?" "Geluksvogel. Hij heeft altijd geluk gehad, van kinds been af." "Geen cadeautjes voor de neefjes? Ga niet zeggen dat je ons vergeten bent." "Geef je een rondje? Ik wil de kleur van dat geld uit São Paulo weleens zien." En Nelo: "'Gefeliciteerd, gefeliciteerd,' riepen ze tegen me, steeds weer, alsof ik had gewonnen in de loterij."

Als stilaan de voor heel Junco verschrikkelijke waarheid aan het licht komt dat Nelo het stukken minder ver geschopt heeft dan verwacht, dat de mislukking van zijn droom ook hun droom kapot heeft gemaakt, wordt het hem te veel. Nelo's jongere broer is het die hem aantreft: "Het duizelde me, ik haastte me voorwaarts en klopte op de deur en één klop was genoeg om de deur open te stoten - en om mij, als eerste, de hals van mijn broer te doen zien hangen in het touw, aan de haak van zijn hangmat."

Ondanks de eenvoudige plot is Dit stuk grond een complexe roman, die bovendien op geen enkel moment echt lekker leest. Maar ook daarin schuilt een verwijzing naar het voorbeeld van Graciliano Ramos, wiens zinnen steevast een stug ritme hebben, met een taaie en ongevarieerde woordenschat - een soort weerbarstigheid die de dorre en meedogenloze werkelijkheid van de sertão weerspiegelt. Daar komt bij dat Antônio Torres zijn verhaal in een onirische, bijna beklemmende sfeer dompelt: ruimte, tijd en personages wisselen elkaar voortdurend af in wat August Willemsen een "nachtmerrieachtige monoloog" noemt. "Dat maakt het nu en dan moeilijk om te zien wie aan het woord is of wie bedoeld wordt," aldus de vertaler. Graag gelezen, moet ik toegeven, heb ik Dit stuk grond niet, wegens af en toe met het verhaal geworsteld en al andere, misschien knappere sertão-romans gelezen. Ook hedendaagse: het vorig jaar Van Gennep, Novib en Ncos uitgegeven De vrouwen van Tijucopapo van Marilene Felinto boort dezelfde thema's aan als Dit stuk grond, maar verschaft stukken meer leesplezier.

Hoedt u zich evenwel voor de subjectiviteit van deze recensent. Doris Lessing blijkt op het achterplat juist een grote fan van Torres: "Ik bewonder de ironie, de warmte en de stijl van Essa terra, dat zo briljant arme mensen in een dorp waar het leven uit wegtrekt beschrijft."

Antônio Torres (vertaald en van een nawoord voorzien door August Willemsen), Dit stuk grond, Meulenhoff, Amsterdam, 144 p., 698 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234