Maandag 21/10/2019

Geef de euro een volk, of berg de Europese droom op

Beeld UNKNOWN

Ian Burama: de EU versterken is een alternatief voor ontmanteling, maar enkel als de burgers dat willen. Buruma is de Nederlands-Britse professor democratie en mensenrechten aan het New Yorkse Bard College.

Hadden de eurosceptici dan toch gelijk? Was de droom van een eengemaakt Europa, geïnspireerd door de angst voor een nieuwe Europese oorlog en gevoed door de idealistische hoop dat natiestaten achterhaald waren en de baan zouden ruimen voor goede Europeanen, een utopische doodlopende straat?

Oppervlakkig bekeken is de huidige Europese crisis, die volgens sommige mensen de Europese Unie uit elkaar zal rijten, een financiële crisis. Jacques Delors, een van de architecten van de euro, beweert nu dat de idee van een eenheidsmunt goed was, maar dat de 'uitvoering' te wensen overliet, omdat de zwakkere landen te veel mochten lenen.

Maar eigenlijk is het een politieke crisis. Als soevereine staten beschikken over een eigen munt, dan accepteren de burgers dat hun belastinggeld naar de zwakste regio's gaat. Dat is een uitdrukking van nationale solidariteit, het gevoel dat de burgers van een land bij elkaar horen en bereid zijn in crisistijd om hun eigen belangen op te offeren voor het algemeen belang.

Zelfs bij natiestaten is dat niet altijd vanzelfsprekend. Vele Noord-Italianen zien niet in waarom ze zouden moeten betalen voor het armere zuiden. Rijke Vlamingen in België vinden het erg dat ze werkloze Walen moeten ondersteunen. Maar algemeen beschouwd accepteren burgers van democratische staten de solidariteit meestal als een onderdeel van het natiebesef, net zoals ze ook de regering tolereren die de laatste verkiezingen won.

Aangezien de EU noch een natiestaat, noch een democratie is, bestaat er ook geen 'Europees volk' dat de EU door barre tijden kan helpen. Rijke Duitsers en Nederlanders zijn niet bereid te betalen voor de economische miserie waarin de Grieken, Portugezen en Spanjaarden zich bevinden. In plaats van solidariteit te betonen, gaan ze moraliseren, alsof alle problemen in het mediterrane Europa het gevolg zijn van nationale luiheid of de corrupte volksaard. Het resultaat is dat de moralisten het gemeenschappelijke dak boven Europa dreigen neer te halen en de nationalistische gevaren tegen te komen die de EU juist moest voorkomen.

Democratisch deficit
Europa moet zowel op politiek als financieel vlak gerepareerd worden. Het is een cliché, maar het klopt: Europa lijdt aan een democratisch deficit. Het probleem is dat de democratie alleen nog maar gewerkt heeft binnen natiestaten. Natiestaten hoeven niet monocultureel of zelfs eentalig te zijn. Denk maar aan Zwitserland of India. Ze hoeven ook geen democratie te zijn, zoals China, Vietnam en Cuba bewijzen. Maar de democratie vereist wel dat burgers het gevoel hebben dat ze ergens bij horen.

Is dat mogelijk in een bovennationaal orgaan als de EU? Als het antwoord nee luidt, dan is het misschien beter om de soevereiniteit van de individuele Europese natiestaten te herstellen, de eenheidsmunt op te geven, en de droom te laten varen die stilaan uitgroeit tot een nachtmerrie.

Dat is wat de meer radicale eurosceptici in Groot-Brittannië denken, die nooit geloofd hebben in de EU-droom. Het is gemakkelijk om dat af te doen als typisch Brits chauvinisme - de eilandattitude van mensen die splendid isolation nastreven. Voor de Britten pleit dan weer dat de burgers er een langere en succesvollere democratische traditie hebben dan elders in het continent.

De ontmanteling van Europa zou echter verschrikkelijk duur zijn. Geef de euro op, bijvoorbeeld, en het banksysteem valt in duigen, wat zowel gevolgen zou hebben voor Duitsland en het rijke noorden als voor de probleemlanden in het zuiden. En aangezien de Griekse en Italiaanse economie het nu al zo moeilijk hebben om zich te herstellen binnen de eurozone, wat zou dat dan niet betekenen als ze hun euroschuld zouden moeten afbetalen in drachmes en lires?

Nog los van de financiële aspecten zou er een reëel gevaar bestaan dat de positieve aspecten van Europa verdwijnen, vooral op het vlak van zijn status in de wereld. Op zichzelf hebben de Europese landen maar weinig te betekenen op het wereldtoneel. Als Unie is de stem van Europa belangrijk.

Europese schatkist
Het alternatief voor een ontmanteling van de EU is het versterken ervan: de schuld samenvoegen en een Europese schatkist creëren. Als de Europese burgers dat accepteren, dan heeft de EU evenwel meer nood aan democratie. Maar dat hangt af van dat cruciale gevoel van Europese solidariteit, dat je niet creëert met hymnes, vlaggen of andere gimmicks bedacht door de bureaucraten in Brussel.

Om te beginnen moeten rijke Europeanen in het noorden ervan overtuigd zijn dat het in hun belang is de EU te versterken, wat zeker het geval is. Uiteindelijk hebben ze geprofiteerd van de invoering van de euro, doordat ze goedkoop konden uitvoeren naar Zuid-Europa. Het is vooral aan de nationale politici om dat punt te maken, maar de beleidsinstanties in Brussel, Luxemburg en Straatsburg moeten ook dichter bij de Europese burger gebracht worden.

Misschien zouden Europeanen wel kunnen kiezen voor leden van de Europese Commissie, waarbij de kandidaten ook campagne zouden moeten voeren in andere landen. Misschien zouden de Europeanen een president kunnen kiezen.

Democratie mag een waanzinnige droom lijken in een gemeenschap van 27 natiestaten, en misschien is het dat ook. Maar tenzij je bereid bent de bouw van een nog meer verenigd Europa op te geven, is dat het overwegen meer dan waard.

En wie weet wat mogelijk is? Neem nu voetbalploegen, de meest insulaire, zelfs tribale instellingen van de moderne wereld. Wie had dertig jaar geleden kunnen voorspellen dat twee van de populairste Londense clubs - Arsenal en Chelsea - een Franse en een Portugese coach zouden hebben, en spelers uit Spanje, Frankrijk, Portugal, Brazilië, Rusland, Servië, Tsjechië, Polen, Mexico, Ghana, Zuid-Korea, Nederland, België, Nigeria en Ivoorkust? O ja, ze hebben er ook één à twee uit Groot-Brittannië.

 Democratie mag een waanzinnige droom lijken in een gemeenschap van 27 natiestaten. Maar tenzij je bereid bent de bouw van een nog meer verenigd Europa op te geven, is het het overwegen meer dan waard  
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234