Vrijdag 05/06/2020

Gedenk uw doden, pik eens een grafzerk

Allerzielen staat voor de deur. Het sein voor duizenden Belgen om richting kerkhof te stappen; hark, schep, gieter en verse bos chrysanten in de hand. Maar ook het moment waarop het aantal diefstallen op kerkhoven piekt. En het blijft niet beperkt tot porseleinen fotolijsten, beertjes op een kindergraf of bloembakken. 'Alles wat los of vast zit, is een potentiële buit', zuchten beheerders van kerkhoven. Voor meester-dieven staan witmarmeren engelen en bronzen deuren klaar. 'Wist u dat een granieten gedenkplaat de perfecte basis voor een salontafel is?'

Peter Goris

Monsieur, ik zoek de Doodsgenius van Juliaan Dillens. Maar ik vind hem niet terug op het plannetje." De dame kijkt bedremmeld naar haar vierkleurige gids van het imposante kerkhof van Laken. De toezichter zucht eens diep. "Die stond hier enkele tientallen meters verder, mevrouw. Aan perk 5. Maar hij is gestolen."

De roof van de Doodsgenius is een van de opmerkelijkste diefstallen op een kerkhof van de laatste jaren. Een anderhalve meter hoog bronzen beeld van een engel, het hoofd gebogen naar het kleine lichaam dat sinds 1875 onder hem in de Lakense grafgrond ligt. Het graf van Alphonse Moselli, het eind negentiende eeuw verongelukte zoontje van een wisselagent uit Brussel. Wat nu nog rest van het volgens gidsen ooit 'sierlijke grafmonument met art-nouveau-inslag' is een kale steen met een krans. En de afgebroken overblijfselen van de sokkel van het beeld, metershoog op de grafzuil. "Met minstens drie man moeten ze geweest zijn om het beeld te kunnen dragen", zegt een toezichter. "En ze zijn 's nachts over de muur gekropen, met een ladder, anders konden ze nooit bij dat beeld geraken."

Het is niet de enige Dillens die de afgelopen jaren van een Brussels kerkhof verdween, ook een bronzen geknielde graffiguur staat niet langer op de begraafplaats van Elsene. Uiteindelijk trokken de dieven naar het graf van Dillens zelf op het kerkhof van Sint-Gillis, waar ze zijn borstbeeld en een klein bronzen beeldje van de grafsokkel schroefden. "De klopjacht op Dillens was volgens mij georganiseerd. Er verdween zoveel dat we vermoedden dat het op bestelling gebeurde", zegt Marcel Celis, voorzitter van Epitaaf, een vereniging voor Funeraire Archeologie.

De man maakt zich grote zorgen. "Ik was deze week nog op het kerkhof van Elsene. Bijna elke dag verdwijnt daar nu wel iets, van een goedkoop siervaasje over een porseleinen portret tot grote, duurdere stukken. Ongetwijfeld in opdracht van verzamelaars. En het komt regelmatig voor dat bij een of andere brocanteur in de buurt van de Blaessstraat of op de Zavel funerair bronswerk wordt teruggevonden. De verkopers hebben er geen benul van dat ze gestolen waar verkopen."

En niets is de Brusselse kerkhofdieven te min. Op de begraafplaats Dieweg in Ukkel, een van de meest idyllische begraafplaatsen van het land, gelegen op een heuvelflank, werden van twee rijen grafzerken alle bronzen letters minutieus verwijderd. Zonder dat iemand het opmerkte? Tja, in 1958 werd het laatste graf er gedolven. Enkel in 1983 werd er nog een uitzondering gemaakt, voor het graf van Kuifje-vader Hergé.

De Gentse Westerbegraafplaats, in de volksmond ook wel 'geuzenkerkhof' genoemd (tegenover de 'tsjeven' van Campo Santo in Sint-Amandsberg), ontkomt evenmin aan het destructieve geweld van dieven. "Van porseleinen fotokaders over Christus-beelden tot kruisen... Werkelijk alles wat los en vast hangt, is potentiële buit", zucht An Hernalsteen, gids en officieus 'beheerder' van de 22 hectare die het imposante Gentse kerkhofpark groot is. "Weet je dat ik zelfs schrik heb om hierover te vertellen, om mensen met slechte bedoelingen niet nog méér op ideeën te brengen? Ik heb van alle graven waar ook maar iets waardevols op staat een foto genomen. Puur preventief. Zodat ik de politie later kan tonen wat er effectief gestolen is."

De aanlokkelijkste grafbuit in het Gentse blijken beeldjes van engelen. "Voor decoratie, in interieurkringen, blijken die engeltjes immens populair", zegt Hernalsteen. "Op de Westerbegraafplaats hebben ze het gemunt op de witmarmeren exemplaren; maar het gaat soms veel verder. Op de begraafplaats van Gentbrugge gingen dieven aan de haal met een levensgrote bronzen engel van de Apocalyps, compleet met bazuin. Die is later wel teruggevonden in het depot van een dievenbende, gespecialiseerd in computers en huishoudspullen. Daar lag die engel tussen. Ze kregen dat beeld wellicht niet verkocht omdat we het met foto gepubliceerd hadden op open monumentendag. Dan krijg je zoiets niet meer gesleten."

Niet alleen engeltjes zijn in trek als decoratief element in of rond het huis. "Van die grote bloembakken aan de graven, in blauwe hardsteen, zijn ook populair. Om thuis als bloembak in de tuin of op het terras te zetten. De mensen laden die loodzware dingen gewoon in hun koffer", vertelt Hernalsteen.

Maar het ergste zijn volgens haar de diefstallen op bestelling. "Vroeger kon je veel gestolen spullen nog wel terugvinden op rommelmarkten, waar ik mijn ogen altijd extra open trok. Maar als het op bestelling gebeurt, komt er geen tussenpersoon bij kijken. Gewoon uitkiezen op foto en het beeldje wordt rechtstreeks geleverd. Als ik iemand zie fotograferen op een kerkhof, houd ik mijn hart al vast. En ga ik altijd een dag of een paar dagen later kijken of er niets verdwenen is van op de gefotografeerde graven."

"Gelukkig valt die praktijk hier in België nog best mee", relativeert Jacques Buermans, voorzitter van de vzw Grafzerkje, een vereniging van begraafplaatsfanaten die bezoeken aan funeraire 'hotspots' in binnen- en buitenland koppelt aan het al dan niet zelf restaureren van waardevolle grafmonumenten. "In het buitenland is 'kerkhofdiefstal op bestelling' heel wat professioneler uitgebouwd. In Parijs en Londen zijn er heuse catalogi in omloop met alle waardevolle beelden en monumenten, waaruit de klant kan kiezen wat men voor hem of haar moet gaan pikken."

"Al gebeuren er ook hier gelijkaardige zaken. Zoals toen de historica Cecilia Vandervelden haar inventaris van Brusselse begraafplaatsen (Les Champs de repos de la région Bruxelles) had afgewerkt. Haar boek was amper klaar of er waren al twee borstbeelden verdwenen die in die inventaris waren opgenomen."

Maar Jacques Buermans heeft in de eerste plaats zijn eigen zorgen. Hij is ook gids en de officieuze beschermheer van het Antwerpse Schoonselhof. De lijst van prominenten die hier begraven liggen, is onmetelijk, van Hendrik Conscience en Paul van Ostaijen over Herman De Coninck tot Frans Detiège, Lode Craeybeckx en Rika De Backer (om er slechts een handvol te noemen). Maar lang niet elke bezoeker van het immense kerkhof is alleen geïnteresseerd in 'beroemde namen spotten' en sierlijke praalgraven.

Begin dit jaar nog verdween een monumentale bronzen poort van de grootse, meer dan tachtig jaar oude grafkapel van de familie Nicolopoulou. Een gevaarte van 1,90 meter hoog en 80 centimeter breed. "Een loodzwaar ding, dat ze met minstens drie man uit zijn hengels hebben moeten nemen en enkel met een bestelwagen uit het kerkhof hebben kunnen smokkelen", zegt Buermans. "En ik geef het op een briefje: het is op klaarlichte dag gebeurd. Daarvoor is het hier groot genoeg, om ongezien je ding te doen."

Een diefstal die volgens hem ook op bestelling gebeurd moet zijn. "Het was al te toevallig", zucht hij. "In 1944 stortte er tijdens de oorlog een V-bom op het Schoonselhof. Daarbij werd die bronzen deur uit haar hengels gelicht. Zestig jaar heeft die daar zo naast dat graf gelegen, helemaal beschadigd. Tot wij met onze vzw Grafzerkje beslisten om dat hele grafmonument te restaureren. Nieuwe raampjes, helemaal opgepoetst en met een herstelde deur. Veertien dagen nadat we ons werk hadden afgerond was de bronzen deur verdwenen. (diepe zucht) Nu hebben ze er een nieuwe ingezet. Van aluminium. En gelukkig zwart geschilderd, dat geeft toch iets."

Maar wat kan een mens eigenlijk aanvangen met een bronzen deur? "Per kilo verkopen, tiens", zegt Buermans. "Ik ben na de diefstal meteen op zoek gegaan bij groothandelaars in oud ijzer, om te zien of ze nergens te koop was aangeboden. Tevergeefs."

Het is niet de enige ophefmakende diefstal op het Schoonselhof... "Om precies te zijn, de derde grote diefstal of poging tot diefstal in een paar jaar", zegt Buermans. "Drie jaar geleden was plots het levensgrote standbeeld van een bronzen man aan het Bertels-graf neergehaald. Hetzelfde beeld van beeldhouwer Edward Melis dat jaren voordien al eens een levensgrote hamer was kwijtgeraakt. 'Een gewone vandalenstreek', oordeelde de politie. Tot we merkten dat de bevestiging aan de zerk doormidden was gezaagd. Dat was duidelijk het werk van dieven. Maar het beeld was wellicht veel te zwaar en ze moesten het laten liggen."

Wat later was het de beurt aan het grafmonument van de familie Löwenthal, opvallend door het perk waarop in het midden een grote sokkel met een al even groot engelenbeeld staat. "Van marmer", verduidelijkt Buermans. "Ook dat beeld hebben ze van zijn voetstuk genomen. Maar opnieuw bleek het te zwaar. Het werd een eind verder teruggevonden. Verder kregen ze het niet gesleept." En de kerkhofgids herinnert zich plots nog een opmerkelijke diefstal. "Op het graf van de beeldhouwer Remy Cornelissen. Daarop was een van zijn eigen beelden als decoratie geplaatst, de Johannes op Patmos. Een paar jaar nadien was dat verdwenen. Zonder twijfel gestolen op bestelling, in opdracht van een privé-verzamelaar. Want dat beeldje was te bekend om zomaar ergens 'openbaar' te koop aan te bieden."

"Ach, al bij al valt het best mee, de grootte van dit domein indachtig", probeert hij zijn glimlach te behouden. "Het Schoonselhof is 84 hectare groot en wordt voor de stad Antwerpen beschouwd als park. Dat betekent dat de begraafplaats van zonsop- tot zonsondergang open moet zijn en elke dag tot vier uur 's namiddags toegankelijk blijft voor auto's. Pas op, dat is goed; want zo ligt de drempel laag voor dit openluchtmuseum. Maar het gebeurt wel nagenoeg zonder controle en dat trekt ook minder fraaie mensen aan... Politie? (lacht hartelijk) Van die buurttoezichters, ja. Die af en toe eens een toertje met de fiets maken. 'Bewaking' kun je dat bezwaarlijk noemen. Maar nog eens, het kon in deze omstandigheden veel erger..."

Daar zijn ze zich in Tongeren pijnlijk van bewust. Twee jaar geleden was er een ware diefstallenplaag op de plaatselijke begraafplaatsen. "Tongeren, Borgloon, Bilzen... In alle steden en dorpen in Zuidoost-Limburg, eigenlijk", zucht het diensthoofd van de Tongerse recherche, die toen het onderzoek leidde. "Wat er allemaal gestolen werd? (haalt diep adem) Vooral bronzen Maria-beelden, marmeren sculpturen, engelen, kruisen... Tot grote stukken afgebroken grafzerk. Toch wel waardevolle zaken, hoor. De waarde van die beelden werd toen geschat op bedragen tussen 350 en 600 euro per stuk. En soms ook beeldjes met een erg emotionele waarde. Zo herinner ik me nog een bronzen beertje op een kindergraf. Triest."

Na maanden van kerkhofterreur kon de dief gevat worden. "Het bleek een zware drugsverslaafde die een perfecte manier had gevonden om zijn verslaving te financieren", zegt de speurder. "Maar hij was niet erg slim. Zo bood hij een van zijn beelden aan bij een verkoper op een rommelmarkt waar de schroeven en een stuk grafzerk er onderaan nog aanhingen. De verkoper alarmeerde de politie, wat het einde van zijn rooftochten betekende. Hij zit nog altijd achter de tralies."

De Tongerse speurder zucht. "Diefstallen op kerkhoven zullen hier altijd gebeuren en zijn ook al lang bezig. Ik kan me zelfs nog een plaag herinneren van toen ik nog een jong agentje was, dertig jaar geleden. Geen pretje, ik moest toen van mijn overste als jonge kerel een aantal nachten na elkaar op het kerkhof gaan zitten om de dief op heterdaad te kunnen betrappen. De akeligste surveillance uit mijn carrière, daar zo in het pikdonker tussen al die rare geluiden, opvliegende bladeren en zwerfkatten."

Limburg is niet de enige pijnplek. Een kleine duik in de krantenarchieven van de voorbije jaren levert een waslijst van kerkhofdiefstallen op. Gedenkplaten, sierpotten, fotokaders, kruisen, bloembakken, afgezaagde ornamenten, losgewrikte beelden, urnen... In brons, marmer, porselein, arduin... In alle uithoeken van het land... Soms de goorste zaken, zoals een motorfietsje in zwart marmer op het graf van een kleuter in het Henegouwse Kain of een reeks Winnie the Pooh- en dinoknuffels op een kindergraf in Mechelen. Soms gewiekst, zoals de tuinaanlegger in Deinze, die bloembakken en planten pikte om aan eigen klanten door te verkopen. Soms zelfs nog voor de begrafenis, zoals de lijkdrager in Grâce-Hollogne die vorig jaar een Seiko-uurwerk en een paar Ambiorix-schoenen van een overledene stal voor hij de kist dichtdeed, maar betrapt werd toen de familie er nog iets wilde bijleggen.

De cijfers spreken voor zich. De algemene nationale gegevensbank (DSB) van de Federale Politie lichtte het aantal gepleegde kerkhofdiefstallen uit de criminaliteitsstatistieken van de voorbije vijf jaar (zie grafiek). De optelsom geeft een indrukwekkend totaal sinds 2000: 4.156 geregistreerde diefstallen op begraafplaatsen, met een vrijwel constant aantal van ongeveer de 800 diefstallen per jaar of bijna drie per dag. En even opvallend: over de laatste vijf jaar vonden amper 646 diefstallen (15 procent) 's nachts plaats. In het overgrote deel van de gevallen zijn de dieven dus 'rustig' overdag actief.

Het verbaast Johan Dexters van de Federatie Beroepsverenigingen Begrafenisondernemers Vlaanderen niet. "Elk jaar rond Allerheiligen en Allerzielen zien we een stilaan traditionele boom in het stelen van klassiekers als vazen, stenen en bloemen die net bij de graven zijn achtergelaten. Ook de bloemen in het columbarium zijn niet veilig. Het zijn zaken waar elk kerkhof mee geconfronteerd wordt. En wat die beeldjes, engeltjes en zo betreft... Het is wellicht niet toevallig dat alsmaar meer mensen ons vragen om de versieringen en ornamentjes stevig op de grafzerk te bevestigen, met schroeven of door ze vast te plakken. Niet dat zoiets dieven echt zal weerhouden, want dan krijgen ze het er nog af. Maar om ze toch een beetje te ontmoedigen."

De officiële statistieken zijn volgens Dexters slechts een topje van de ijsberg. "Het gros van de diefstallen wordt niet aangegeven. Wanneer gaan de meeste mensen naar het kerkhof? In deze periode, één keer per jaar. En als ze dan het jaar daarna terugkomen en er is iets verdwenen, dan kunnen ze nog moeilijk de politie inschakelen, hé." Niet alle verdwenen ornamenten of bloemstukken zijn volgens hem het werk van dieven. "Soms gaat het ook om familievetes, waarbij de kinderen onderling niet overeenkomen. En als de ouders dan sterven en kind A zet iets op het graf, dan durft kind B dat wel eens te verwijderen en er iets van zichzelf op te zetten. En vice versa."

Dexters zucht. "Het is een fenomeen van deze tijd. Er is echt geen respect meer voor elkaar. Want naast het materiële verlies raken dit soort diefstallen de nabestaanden vooral emotioneel. Het is vaak een erg grote shock. Op een kerkhof stelen, op zo'n onaantastbare plek... Dat verwacht men niet, hé."

"Het is werkelijk godgeklaagd." Filip Boschmans van het Brusselse familiebedrijf Draps, gespecialiseerd in ambachtelijk vervaardigde grafmonumenten, -zerken en -kelders, windt zich op. Zijn werkplek in de schaduw van het kerkhof van Laken ontsnapt evenmin aan dieven. "En ze zeulen echt niet alleen met grafzerken die ze op het kerkhof zelf loswrikken of leegplunderen. Het aantal diefstallen in mijn zaak kan ik niet meer op drie of vier handen tellen. Vaak machines, maar op een nacht zijn ze hier eens met al mijn zerken gaan lopen."

"Waar men zo'n zerk voor kan gebruiken? (windt zich nog meer op) In de bouw. Daarom breken ze ook stukken grafzerk af op het kerkhof. In Meulebeke is zelfs een collega-zerkenmaker betrapt. Die ging op het kerkhof vazen en stukken van zerken pikken om zelf te verkopen of te verwerken. Want marmer, graniet, andere natuursteen... Goedkoop is het niet, hé. Je zit al snel aan 150 euro en meer voor een gewone zerk. Of neem de gedenkplaten op die zerken. Die meten standaard 60 op 120 cm. De ideale maat voor een natuurstenen salontafel of zelfs als werkblad in de keuken. (zucht) Met hopen zijn ze hier gepikt."

Zijn buurman-collega Van Ees beaamt. "Laatst is hier op het kerkhof nog een nieuw grafmonument neergezet. Een immens zwartgranieten en marmeren bouwsel van 5 miljoen oude Belgische franken, 17 ton zwaar, met alles erop en eraan: een uil, engelen... Wel, die familie vindt geen verzekeraar die dat wil verzekeren. Dat zegt genoeg." Hij kent ze ook, de Brusselse rooftochten langs kerkhoven. "Onlangs nog in Schaarbeek: op één nacht verdwenen daar tientallen massieve Christus-beelden. Voor de rommelmarkten. Net als die borstbeelden op een sokkel, zoals veel mensen er in de living hebben staan. Ik ken genoeg voorbeelden van bustes die afgezaagd zijn op een kerkhof, hoor."

Met dank aan Erika Raven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234