Maandag 25/01/2021

Geboeid door verveling

Stefaan De Clerck, in 2000 voorzitter van de CVP, vond het 'een rotte appel die vreet aan de cohesie in de samenleving'. Vandaag noemt presentator Walter Grootaers de eerste Vlaamse editie van Big Brother een mijlpaal in de televisiegeschiedenis. 'Het heeft een hele generatie mondig gemaakt.'

Zachtjes loopt het jaar 2000 ten einde. Het is 6 december en in Knack verschijnt een column van Gerard Bodifée. De filosoof schrijft: "Als ik de kranten mag geloven, zitten honderdduizenden mensen voor dit non-spektakel aan hun toestel gekluisterd. Stilaan wordt duidelijk wat al enige tijd vermoed kon worden, dat men het publiek om het even wat kan doen slikken, ook de meest smakeloze kost, zoals men kippen om het even wat kan doen eten."

Doelwit van Bodifées boosheid is Big Brother. Tijdens de herfst van 2000 houdt het televisieprogramma, uitgezonden op nichezender Kanaal 2, Vlaanderen in de ban. De real life-soap lokt op zijn hoogtepunt 1.895.000 kijkers. In de leeftijdscategorie 15 tot 34 jaar zelfs drie op de vier kijkers.

Op het werk, in de bus, aan de toog, overal beheerst Big Brother de gesprekken. De hele bevolking lijkt verslaafd. Met een wekelijks gemiddelde van 4,2 miljoen views is de site van het programma de meest bezochte van het land. Iemand becijfert dat Big Brother het Vlaamse bedrijfsleven vijf miljoen per dag kost, verloren aan werknemers die tijdens de werkuren stiekem naar de webcam op de site kijken. Wat daar te zien valt, is in één zin samen te vatten: vijf mannen en vijf vrouwen die zich vervelen in een prefabhuis.

Bodifée: "Het meest verontrustende is niet eens dat een economisch stelsel faalt, maar dat uiteindelijk een politiek systeem gevaar loopt. Wie zal nog kunnen verhinderen dat deze in domheid wegzinkende massa, die zich alles laat aansmeren en zich elk affront laat welgevallen, vroeg of laat zwelgt in een aanstekelijke, laagdrempelige, totalitaire ideologie die het regelrecht naar de hel voert? Big Brother - die van 1984 - wacht al lang, en zal met plezier aan het werk gaan."

Geschaduwd

De kiem van Big Brother ligt in Nederland. In 1999 gaat op de zender Veronica de allereerste editie in première. Het programma is een productie van Endemol, het televisiebedrijf van John de Mol, en is gebaseerd op 'Biosfeer 2', een wetenschappelijk experiment in de Amerikaanse staat Arizona. Daarbij werden enkele mensen voor lange tijd in een gesloten biosfeer geplaatst: een nagebouwd ecologisch systeem, planten en dieren incluis, onder een gigantische glazen constructie.

John de Mol: "In 25 minuten lag het basisidee voor Big Brother op tafel. We hebben daarna nog vijf uur zitten doorpraten wat je er allemaal mee kon doen. Aanvankelijk zou het programma 'De gouden kooi' heten en de mensen zouden er een vol jaar in opgesloten blijven. Dat bleek te duur, zodat het uiteindelijk honderd dagen werden." (De Standaard, 2 september 2000)

De reactie op Big Brother is ongezien. Deelnemers worden bekende Nederlanders, de kijkcijfers zijn spectaculair hoog. Het Big Brother-huis in Almere groeit tot altaar van het kleine scherm uit. Algauw wordt het concept aan andere landen verkocht. Aan Duitsland, Spanje, de VS en dus ook aan België. Rimpelloos verloopt die verkoop nochtans niet. Tot op het hoogste politieke niveau wordt over het programma gedebatteerd, en een eerste poging tot aankoop loopt op de klippen.

John de Mol: "Het is correct dat VTM van plan was om Big Brother uit te zenden en het klopt ook dat VTM door de politieke wereld werd teruggefloten. Ik weet niet door wie of uit welke hoek. Uiteraard wordt dat door de politiek ontkend. Maar het is wel gebeurd." (Gazet van Antwerpen, 13 april 2000)

Vlak voor de zomer kondigt VTM aan Big Brother alsnog uit te zenden. Een van de eerste kandidaten die geselecteerd werden, is Jeroen Denaeghel. "Ik zag een advertentie in de krant, met een groot blauw oog en een korte tekst: 'Hebt u 100 dagen voor ons, dan hebben wij 5 miljoen voor u.' Ik heb direct een foto en een provocerende tekst ingestuurd en kort daarna mocht ik op gesprek komen in het Novotel in Zaventem. Ik herinner mij vooral de ellenlange vragenlijsten vol psychologische dillema's. 'Als je moet kiezen, wie schiet je dan eerst dood: je moeder of je broer?' Dat soort dingen. Maar toen ze hoorden dat ik een diploma bio-ingenieur had en gitaar speelde, waren ze direct enorm geïnteresseerd. De intellectuele rocker, dat ging mijn rol zijn."

De spelregels zijn simpel. Tien personen worden opgesloten in een huis, waar camera's dag en nacht elke beweging registreren. Dagelijks filtert een regisseur daar 40 minuten televisie uit. Vijf keer per week wordt rechtstreeks uitgezonden vanuit het Big Brother-huis. Regelmatig krijgen de deelnemers proeven en uitdagingen voorgeschoteld en moeten ze elkaar nomineren voor vertrek. In de 'dagboekkamer' kunnen ze hun hart luchten, aan een biechtvader die Big Brother heet en een diepe, mechanische stem heeft. Ook is er voortdurend psychologische bijstand in de buurt. Tweewekelijks orgelpunt is de live-uitzending waarbij het publiek de minst populaire kandidaat wegstemt. De winnaar is hij of zij die na honderd dagen als allerlaatste in het huis overblijft. Hij of zij krijgt 5 miljoen Belgische frank.

Denaeghel: "Er was enorm veel controverse rond het programma en dus wilden ze geen enkel risico nemen. De screening van de kandidaten was enorm, jaren later vertelde iemand me op een feestje dat hij me in de zomer van 2000 had moeten schaduwen. Blijkbaar had Endemol op elke potentiële deelnemer een privédetective gezet. En dat een van de twintig geselecteerden achteraf een drugdealer bleek die ze zelfs tot in Colombia zijn gevolgd. De bekentenis van die detective verwonderde me eigenlijk niet, want ik weet nog goed dat ik me voor aanvang van het programma constant achtervolgd voelde. Er stonden opeens journalisten aan mijn deur, en meer van die dingen. Zot werd ik er van. Als mijn identiteit zou uitkomen, werd ik onmiddellijk uitgesloten, want er heerste een algemene zwijgplicht."

Als presentatoren worden Sandy Blanckaert en Walter Grootaers aangesteld. Grootaers: "Het idee voor een Belgische Big Brother kwam net na mijn overstap van VT4 naar VTM. Ik kende het concept, want mijn vrouw was producent bij Endemol. Toen ze mij vroegen, heb ik geen moment getwijfeld."

Aan de Medialaan in Vilvoorde bouwt Kanaal 2 een Big Brother-huis. Daar maken op zondag 3 september tien kandidaten hun blijde intrede. De laatste vrije uurtjes hebben ze in een Brusselse hotelkamer doorgebracht, in een bus vol vrienden en familie zijn ze elk apart naar Vilvoorde gereden. Meer dan vierhonderd enthousiaste supporters hebben aan de ingang postgevat, net als bij de zogenaamde exits in de weken die zullen volgen. De 'laatste woorden' van Marijke typeren de sfeer: "Goed gek zijn we allemaal!"

Dit zijn de namen, met tussen haakjes de beroepen die ze naar eigen zeggen uitvoeren: Steven Spillebeen (financieel adviseur), Bart Van Opstal (politieagent), Jeroen Denaeghel (milieuconsulent), Frank Molnar (media- en pr-manager), Glenn Verhoeven (diamantslijper), Marijke Peeters (gehandicaptenverzorger), Nathalie Chabas (bediende boekhouding), Katrijn Verlinden (mode en management), Catherine Buseyne (meteoroloog) en Betty Owczarek (slagersvrouw).

Vooral laatstgenoemde, een West-Vlaamse met Poolse roots, springt meteen in het oog. Ze gaat bloot, de eerste avond al, en zorgt met haar vibrator Tarzan voor de allereerste seksuele exploten in het Big Brother-huis. In kranten en weekbladen verschijnen artikels met titels als 'Wordt Betty de nieuwe Wendy Van Wanten?'. IJverig speculeren kijkers over wie het met wie doet. Waar, wanneer en hoelang. Tarzan wordt een icoon, niet eens cult. Bakkers maken marsepeinen reproducties, dancings willen het gouden duo op de affiche. Betty: "Sommige opmerkingen deden me bijna geloven dat ik de eerste masturberende Vlaamse vrouw ooit was." ('Het Laatste Nieuws', 7 juli 2008) Weinig later gaan ook Bart en Katrijn voor televisiekijkend Vlaanderen met elkaar naar bed.

Al is niet alles romantiek en lust: er ontstaan kliekjes tussen wat observators 'de showmensen' (Steven, Jeroen, Nathalie, Betty) en 'de ernstigen' (Bart, Frank, Glenn, Cathérine, Katrijn) noemen. Grootaers: "Tijdens de screening hebben we lang gezocht naar een goede mix van karakters. We moesten de kandidaten tegen elkaar kunnen uitspelen. Tien personen die het voortdurend met elkaar eens zijn en gewoon gezellig rond de tafel zitten te praten, dat zou geen boeiende televisie opgeleverd hebben."

Stockholmsyndroom

Niet alleen de ontvangst, ook de kritiek is vurig. Op krantenredacties stromen de kwade lezersbrieven en opiniestukken binnen. Zelfs Stefaan De Clerck, voorzitter van de toenmalige CVP, mengt zich in de debatten. In Dag Allemaal noemt hij Big Brother "een rotte appel die vreet aan de cohesie in de samenleving. Want Big Brother is gebaseerd op het facistoïde principe van de zuivering, mekaar wégstemmen."

In het huis heerst isolatie. En competitiedrang. Na een wekenlange eliminatiestrijd bereikt de eerste jaargang van Big Brother op 17 december zijn ontknoping. In het finalespel gaat het tussen Steven 'Spillie' Spillebeen, Jeroen Denaeghel en Bart Van Opstal. Frank Molnar en Betty zijn dan al weggestemd. Publiekslieveling Spillebeen, geliefd door zijn weerbarstige houding, haalt het.

Denaeghel: "Op het einde had ik echt last van het Stockholmsyndroom. Ik wou niet meer weg uit dat huis. Geen files, geen belastingbrieven, de cocon van Big Brother had me volledig in zijn greep. Ik was zelfs bang voor de buitenwereld."

Spillebeen wordt door jongerenzender JIMtv als jeugdidool gelanceerd maar dat loopt snel mis. Hij schoolt zich tot modeontwerper om en brengt een merk genaamd Rebel op de markt. Frank Molnar gaat de Freaky Frank Show presenteren, een variant op het Amerikaanse Jackass. Bart en Katrijn trouwen en krijgen in 2004 een dochter. Betty siert de cover van Playboy en brengt een succesvolle single uit: 'Come to Me', later gevolgd door 'Tarzan Toy' en 'Koel me af'. Momenteel studeert ze verpleegkunde aan de Vives-hogeschool.

Jeroen Denaeghel schrijft in 2001 een boek, Cel of hotel: in de klauwen van Big Brother, dat na een conflict met Endemol in gecensureerde versie de rekken haalt. Vandaag is hij hoofdredacteur van P-Magazine en werkt hij mee aan het wielermagazine Bahamontes. Denaeghel: "Ik heb veel te danken aan Big Brother. Door het boek werd ik opgepikt door Alain Grootaers, toen hoofdredacteur bij P-Magazine. Zo kon ik achter de schermen van de media beginnen."

En het programma zelf? Dat wordt aan tientallen landen verkocht. Albanië, Brazilië, de Filipijnen, Zuid-Afrika. Dankzij afgeleide producten, een koopvideo en een magazine, hoort Endemol de kassa rinkelen. Ook in België volgen nog vijf edities, al krijgen die nooit meer dezelfde glans als de eerste jaargang.

Grootaers: "Dat is normaal. Blijkbaar is het in de meeste landen zo geweest. Enkel in Groot-Brittannië, waar het programma nog altijd loopt trouwens, was de twaalfde of dertiende jaargang de beste. Bij ons is de eerste editie de meest iconische gebleken, wat mij logisch lijkt. Het was de eerste keer dat Vlaanderen met zo'n format kennismaakte en geef toe, het waren ook allemaal aparte persoonlijkheden. Mij verwondert het dus niet dat hun namen in het collectieve geheugen zijn blijven hangen."

"Ik kijk met veel plezier op die periode terug. Big Brother heeft grenzen verlegd, daar is men het wereldwijd over eens. Er zijn tal van congressen over het programma gehouden en daar werd soms zelfs over een 'Big Brother-generatie' gesproken. Big Brother heeft een hele generatie mondig gemaakt, dat geloof ik ook. Tieners en studenten herkenden zich in de personages en kweekten daardoor een soort zelfzekerheid die ze anders nooit hadden ontdekt."

Bioloog Jan Desmet: "In tegenstelling tot de horden cultuurpessimisten vind ik dat Big Brother de ouderwetse naastenliefde dient. Alleen al het simpele feit dat een miljoen Vlamingen een homo van vlees en bloed leert kennen (Glenn outte zich onmiddellijk, LDW), hem soms zien bleiten als een klein kind, doet meer voor de verdraagzaamheid dan duizend meetings en pamfletten." (Humo, 14 november 2000)

Columnist Jo Van Damme: "Zelfs al had Kristien Hemmerechts in 'Zomergasten' de vacuümpornopomp over haar eigen schaamlippen gezet, dan nog had zij niet zo veel mensen aan het denken gezet als Betty met d'r goudeerlijke vibrator. De vrijgevochten wijze waarop ze met haar Tarzan tekeerging heeft veel landgenoten (met name mannen) de schellen van de ogen doen vallen." (P-Magazine, datum onbekend)

Postmoderne mens

In het essay Big Brother: een repliek op de kritiek spreekt professor mediastudies Gust De Meyer (KU Leuven) van "ware kunst". De Meyer: "Big Brother was een culminatiepunt waarin zich aftekenende tendensen in het televisielandschap in een succesformule samenkwamen: de aandacht voor de gewone man, zoals dat dan heet, voor het leven van alledag, de bevraging van de grens tussen de privésfeer en de publieke sfeer, de vraag naar wat authentiek is en wat gemedieerd, (...) de vraag naar de status van man of vrouw, de vraag naar wat het vandaag betekent beroemd te zijn, de vraag waar mediatechnologie ons naartoe voert. Big Brother was een metafoor voor de nomadische postmoderne mens op zoek naar wie hij is. Maar ook een spiegel. Kijken is zijn."

Leo De Bock: "De eerste reeks van Big Brother was een mijlpaal in het genre van de reality-tv, dat is onmiskenbaar zo. Het programma heeft een grote betekenis in de geschiedenis van de televisie maar tegelijk was het ook een kantelpunt naar een meer ranzige vorm van televisiemaken. Men is de extremen gaan opzoeken om het format te doen overleven, dat bleef niet boeien. In het kielzog van Big Brother kwamen heel wat programma's die enkel op het seksuele verkeer tussen de deelnemers focusten. Die trend is intussen helemaal verdwenen. En gelukkig maar."

Denaeghel: "Het is veertien jaar geleden maar voor de meeste mensen ben ik nog altijd Jeroen van Big Brother. Van die familienaam geraak ik nooit meer af, elke maand spreekt een onbekende mij er nog weleens op aan. Of ik dat erg vind? Nee, want die drie maanden in het huis behoren tot de schoonste van mijn leven. Big Brother, dat was Friends maar dan echt."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234