Woensdag 08/04/2020

'Gasprinses' is geen Mandela

Een reuzenportret van Joelia Timosjenko overschouwde sinds het begin van het protest het Maidanplein. Na tweeënhalf jaar gevangenschap kwam ze zaterdag vrij. De reactie op haar eerste toespraak sprak boekdelen: gejuich en boegeroep. 'Niemand wil oude politici weer aan de macht.'

"Vandaag kan het volledige land de zon en de hemel zien, omdat de dictatuur viel. Elke druppel bloed werd niet vergeefs verspild", zei Joelia Timosjenko (53) toen ze zaterdagnamiddag werd vrijgelaten uit de gevangenis in Charkov.

Kort daarvoor had een meerderheid van het parlement in Kiev haar vrijlating bevolen. Het vonnis dat de ex-premier in oktober 2011 tot zeven jaar cel veroordeelde, wegens machtsmisbruik bij een gascontract met Rusland, werd ongeldig verklaard omdat het voortvloeide uit een showproces dat Janoekovitsj had aangespannen. In april vorig jaar oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat haar voorhechtenis destijds "arbitrair en onwettig" was, maar het sprak zich niet ten gronde uit over de rechtszaak.

Haar gevangenschap heeft Timosjenko zichtbaar getekend. De vrouw die in 2004 het boegbeeld werd van de Oranje Revolutie kreeg in de cel ernstige rugklachten maar werd een noodzakelijke operatie ontzegd. Het was dan ook in een rolstoel dat Timosjenko zaterdagavond naar het podium op het Maidanplein werd gebracht, waar ze voor het eerst haar aanhangers toesprak. "Tot jullie dit werk afmaken, mag niemand het plein verlaten", zei ze, waarna ze in tranen uitbarstte. "Jullie zijn helden. Omdat geen politicus of diplomaat kon doen wat jullie deden. We hebben de kanker, de tumor uitgeroeid."

Haar terugkeer op het politieke toneel werd hier en daar door overenthousiaste commentatoren vergeleken met wijlen Nelson Mandela's vrijlating uit de gevangenis van Robbeneiland. Niets is minder waar, ook al identificeerde Timosjenko zichzelf in brieven vanuit de gevangenis altijd graag met de strijd van het anti-apartheidsicoon. Maar net omdat ze er nooit in slaagde een consensusfiguur te zijn, reageerde de massa op het Maidanplein zaterdag erg verdeeld op haar aanwezigheid. Timosjenko's toespraak werd op zowel gejuich als boegeroep onthaald.

Imago

De aanwezige Oekraïense journaliste Olga Pereverzeva was niet verbaasd over de reactie van de menigte. "Met alle respect voor Timosjenko's ambities om deel te nemen aan de volgende verkiezingen: ik denk niet dat ze nog voldoende moreel gezag heeft om onze nieuwe president te worden", zegt ze in een gesprek met De Morgen. "Ik zie zeker een rol voor haar weggelegd in onze politiek, maar niemand op het plein wil de mensen van de oude generatie weer aan de macht. Het is tijd voor nieuwe politici."

Voor haar omstreden veroordeling had Timosjenko in 2010 nog de (door waarnemers eerlijk bevonden) presidentsverkiezingen verloren van Janoekovitsj, die won door te teren op algemene onvrede over haar politieke parcours.

Timosjenko was voor het eerst premier geworden na de Oranje Revolutie, die ze in 2004 begon door luidkeels te protesteren tegen geknoei door de pro-Russische Janoekovitsj in de toenmalige verkiezing om het hoogste ambt. Als eerste minister koos ze een pro-Westerse koers, samen met haar toenmalige medestander Viktor Joesjtsjenko als president. Maar de relatie tussen beiden verzuurde snel. Joesjtsjenko stuurde haar in hetzelfde jaar nog de laan uit. Pas in 2007 mocht ze opnieuw premier worden, omdat Joesjtsjenko haar steun nodig had voor zijn tanende populariteit.

Timosjenko's revolutionaire imago als onschuldige politica die paal en perk zou stellen aan de corruptie van de politieke macho-elite had toen al veel averij opgelopen, want critici hadden gretig de oorsprong van haar fortuin in vraag gesteld. Timosjenko vergaarde haar eerste kapitaal met een keten van videoverhuurwinkels in haar geboortestad Dnipropetrovsk, in het Russischtalige oosten van Oekraïne. Ze maakte een reuzensprong na de val van de USSR in 1991, toen ze het familiebedrijf Corporatie Oekraïense Benzine ging leiden van haar schoonvader, een oude Sovjetpartijbons die door zijn connecties oude staatsondernemingen had opgekocht. Halverwege de jaren negentig bouwde ze het bedrijf uit tot de Verenigde Energiesystemen van Oekraïne, een concern dat twintig grote industriële ondernemingen, een vliegtuigmaatschappij en enkele banken telde.

Corruptie

Op een bepaald ogenblik was haar economische macht totaal. Haar bedrijf eigende zich tijdelijk het monopolie toe van de Russische gasimport. Ze werd in de volksmond 'De Gasprinses' genoemd. Zoals alle Oekraïense oligarchen in die tijd stapte ze in de politiek om haar zakenbelangen te dienen. Ze werd minister van Energie in Joesjtsjenko regering (1999 tot 2001). Timosjenko liberaliseerde vervolgens de energie- en mijnbouwsector, waarin ze zelf actief was. Wegens botsende belangen kreeg ze het aan de stok met de toenmalige president-oligarch Leonid Koetsjma, die haar een tijdje opsloot op beschuldiging van corruptie. Een ongeval waarbij ze toen zwaargewond raakte, noemde ze een aanslag op haar leven. Haar kapitaal bracht ze ondertussen grotendeels onder op buitenlandse rekeningen.

Ondanks haar neus voor zaken zou Timosjenko er nooit in slagen de levensstandaard van de gewone Oekraïeners te verbeteren. Integendeel, de bevolking zonk op alle indexen gestaag weg in armoede.

Met dat dubbelzinnige verleden op haar cv is het maar de vraag of Timosjenko en haar pro-Europese Vaderlandpartij, die lid is van de centrumrechtse Europese Volkspartij (EVP), nog ooit in staat zal zijn het gehavende vertrouwen in haar politieke generatie te herstellen. Haar kansen zijn gering. Ondanks de sympathie die ze terecht verdient voor de brutale politieke vervolging waarvan ze het slachtoffer was, lijkt een groot deel van haar volk het hoofdstuk Timosjenko te hebben afgesloten.

De opvallende 'gouden kroon' in haar haartooi, door het zakenblad Forbes ooit bestempeld als haar bewuste imagocampagne om gevoelens van "folklore, onschuld, patriottisme, vorstelijkheid en heiligheid" op te wekken, is passé. Ze roept wel een nieuwe vraag op in het post-revolutionaire Oekraïne van vandaag. Houdt de historische vervlechting van het pro-Europese Westen en pro-Russische Oosten, die zij als burger van de twee landsdelen vereenzelvigt, stand?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234