Zaterdag 28/05/2022

Gagarin heeft God daarboven niet gezien

Hij staat al lang kritisch tegenover de Kerk, maar de laatste tijd ergerde hij zich steeds vaker. Toen De Morgen vorige week in een standpunt naar aanleiding van de veroordeling van kardinaal Danneels en bisschop Lanneau mild was tegenover de Kerk, nam hij de telefoon. De emeritus hoogleraar fundamentele en dogmatische theologie aan de KUL, Herman-Emiel Mertens, kan niet meer mild zijn voor de roomse Kerk. Hij is priester, maar: 'Nee, ik ga niet meer elke zondag naar de mis. Ik erger me vaak aan de onzin die ik er zie en hoor.'

Jan de Zutter en Walter Pauli/ Foto Filip Claus

Hij werd geboren in 1928, in een traditioneel katholiek gezin, als derde van vier zonen. Na zijn opleiding aan het kleinseminarie ging hij voor priester studeren. Na twee jaar filosofiestudie aan het grootseminarie werd hij naar Rome gestuurd om er zijn theologiestudies af te werken. Hij werkte even als legeraalmoezenier en werd in 1957 docent aan het grootseminarie. In 1969 werd hij hoogleraar fundamentele en dogmatische theologie aan de Katholieke Universiteit Leuven. Maar hij werd geen dogmaticus, wel integendeel. "Rector De Somer vroeg me ooit: 'Hoe kan iemand als jij geloven in de maagdelijke geboorte, de hemelvaart van Christus, de onbevlekte ontvangenis?' Ik probeer alleen te verklaren hoe de dogma's ontstaan zijn en hoe we ze seculariserend, eigentijds kunnen interpreteren.

"Alles wat we van hierboven weten, komt van hier beneden. Dat heb ik geleerd van professor Kuitert, een immer actieve emeritus hoogleraar aan de universiteit van Amsterdam. Alles wat we over God zeggen, zeggen we met menselijke gedachten en beelden. Dat betekent dat we alles in de bijbel historisch moeten situeren."

De bijbel is dus niet zomaar het woord van God, maar dat van mensen, en moet dus geïnterpreteerd worden?

"Natuurlijk. Fundamentalisten die de schrift letterlijk nemen, hebben altijd ongelijk. Het christendom is ontstaan in een periode waarin het apocalyptische genre sterk in zwang was. Het was een periode waarin de joden in de verdrukking leefden onder de Syriërs. Men trachtte de mensen in codetaal moed in te spreken. Straks, bij de Apocalyps, zal het goede komen, courage hé. Zulke verhalen neem je niet letterlijk, je plaatst ze in hun context. Neem nu de fameuze Bergrede: 'Zalig zij die hongeren en dorsten naar gerechtigheid.' Wel, we kennen die berg niet eens. Matteüs situeert die rede op een berg, maar bij Lucas spreekt Christus de rede uit op een vlakte. Sint-Augustinus probeerde die twee letterlijke versies te verzoenen. Hij kwam tot de conclusie dat de rede dus gehouden werd op een vlakte, halverwege de helling van een berg. Alsof dat een ernstige geloofsvraag is. Zo'n letterlijke benadering heeft niets met het geloof te maken. Die berg is de essentie niet. De essentie van het christendom luidt: 'Bemin elkaar.' De rest is uitwerking."

Dat is zowat de essentie van alle religies

(twijfelt) "Bij het jodendom, ja. Bij het boeddhisme, wellicht. Alhoewel dat niet echt een godsdienst is. Voor de islam zou ik al twijfelen. Die is meer theocentrisch. In Leuven zag ik eens een moslim die op een groepje kinderen was ingereden. Hij stapte uit zijn wagen en riep Allah aan. Wij zouden de 101 erbij halen. Alhoewel. Er zijn ook christenen voor wie God almachtig is, die beweren dat het allemaal wel goed komt in het hiernamaals. Tarara. Dan heeft God zijn huiswerk niet goed gemaakt. Als hij almachtig is, dan moet hij het de eerste keer goed doen. Zie naar de ellende, de armoede... De meeste mensen op deze planeet mogen zich afvragen: 'Moeder waarom leven wij?'"

Waar bevindt God zich in dat plaatje?

"Waar bevindt wie zich? G.O.D., Allah, Dieu.... Wat heb ik nu gezegd? Ik ben verdomme zeventig jaar, ik heb mijn hele leven theologie gestudeerd en sta nog steeds met mijn mond vol tanden. Ik zou niet kunnen antwoorden op de vraag wie of wat God is. Zit hij ginder boven, in de hemel? Joeri Gagarin is daar geweest en hij heeft er niets gezien hé. Ik neem altijd mijn toevlucht tot een preek van de theoloog Paul Tillich. 'De naam van de oneindige, onuitputtelijke diepte is God.' Wat je onvoorwaardelijk au sérieux zou nemen. Er zijn nog katholieken die elke zondag naar de mis gaan, maar voor wie zaken en business eerst komen. Zij geloven in een valse god. Misschien moet je het traditionele beeld van God vergeten en zelfs het woord God vergeten, zegt Tillich. Alleen hij die weet heeft van de diepte, weet van God."

Men heeft u voor een humanist versleten.

"Waren alle godsdiensten maar humanistisch. Weet je wel hoeveel duizenden en duizenden mensen er vermoord zijn omwille van de godsdienst? Godsdienstoorlog... Het woord alleen is al vreselijk. Hoe is het katholicisme hier in stand kunnen blijven? Toch door de collaboratie met Spanje, want onze aard was anders. Wij waren protestanten. Ik kom graag in Sinte-Maria Horebeke, een protestants dorpje in België, een paar honderd zielen. En jullie mogen dat schrijven. Daar weten de mensen wat geloven is, want zij zijn vervolgd geworden om hun geloof. Elders in Vlaanderen was het kerkelijke machtsapparaat er alleen om de getrouwen in het zadel te houden."

Als u humanist én christen bent, waar ligt dan de meerwaarde van het christendom?

"Als ik hier naar het kruis aan de muur kijk, zeg ik: verdomme, daar hangt een idealist. Een mens heeft houvast nodig. Maar als Gandhi of Boeddha u houvast geeft, is het voor mij ook goed, als het maar efficiënt is. Ik zeg niet dat het christendom de beste religie is. Hoe zou ik dat kunnen weten? Dan had ik alle andere religies van binnenuit moeten kennen, en niet alleen uit de boekjes.

"Aan mijn studenten zei ik drie dingen over het geloof: Eén. Iedereen gelooft, want iedereen probeert morele waarden te realiseren in zijn leven. Twee. Iedereen gelooft in een god, met kleine of grote G. De kleine g, dat zijn de afgoden, de secundaire waarden in het leven. God met de grote G is de essentie. God is de leegte waarrond de afgoden cirkelen, de essentiële waarde waarrond secundaire waarden cirkelen. Geld, seks, het is allemaal belangrijk, maar niet essentieel. De God van het christendom is de Liefde.

"En drie. Ik denk dat niet iedere christen een christen-gelovige is. Ik bedoel dat niet alle christenen zoeken naar het absolute dat aangegeven wordt door de man van Nazareth. Christus heeft niet toegegeven. Had hij op het kruis geroepen 'jullie zijn allemaal smeerlappen', dan had ik hem nog kunnen begrijpen. Ik zou niet anders gereageerd hebben. Maar hij spreekt verzoenende woorden en dat maakt Christus anders. Ik zou dat niet kunnen."

Het argument van de God van Liefde werd door conservatieve theologen gebruikt tegen de bevrijdingstheologie, die vond dat christenen zich ook gewapend konden verzetten tegen de dictatuur. De God van Liefde is vaak een mom van de Kerk om niet voor de armen te hoeven kiezen.

"Ik ben altijd een aanhanger van de politieke theologie geweest. Aan je kind kun je leren dat het eerlijk moet zijn. Als het een snoepje pikt, is het beter dat het dat toegeeft dan dat het liegt. Want liegen is nog erger dan stelen. Als ouder zeg je dan: eerlijk duurt het langst. Maar als zo'n kind in de wereld komt, ziet het dat eerlijkheid helemaal niet het langst duurt. Als je dergelijke waarden dus niet politiek vertaalt, als de sociale context ze niet ondersteunt, dan betekenen al die schone waarden niets. Moeten christenen dus soms geweld gebruiken? Ja, als dat het enige middel is om gewelddadige situaties te saneren, om het geweld van de onderdrukkende macht te breken. "

U gaat vandaag flink tekeer tegen het instituut Kerk.

"Geloven doe je in een gemeenschap en zo'n gemeenschap heeft regels nodig, een instituut. De top van zo'n instituut is er voor de basis en niet omgekeerd. Er is geen bisschop op de noordpool omdat daar geen mensen wonen."

De geloofsbelijdenis van Nicea spreekt van de ene, katholieke en apostolische Kerk. Gelooft u daarin?

"Als u de rooms-katholieke Kerk bedoelt... Nee, daarin geloof ik niet. Christus heeft geen kerk gesticht, hij heeft een beweging op gang gebracht. Een beweging heeft regels nodig, een structuur, en dat is de Kerk geworden. Maar ze is het werk van mensen, niet van God. In de huidige praktijk komt het vaak neer op een uiting van machtsmisbruik, opgelegd vanuit Rome. Ik voel mij meer verwant met Rik Devillé en bisschop Gaillot dan met Danneels en Ratzinger. Want Devillé en Gaillot brengen mij persoonlijk dichter bij de gekruisigde idealist."

In het buitenland zegt men dat Danneels te laks is omdat hij iemand als Devillé, die het Vaticaan als een dictatuur omschrijft, niet buitenschopt.

"Die Woytila... Dat is een staatshoofd, niet? Door wie is die verkozen? Door een kiescollege, niet op democratische wijze door de inwoners van Vaticaanstad. En als die paus zijn tuinier buitengooit omdat hij diens snuit niet kan zien, wie gaat hem dan tegenhouden? Devillé heeft gelijk als hij beweert dat Woytila een dictator is."

Is Danneels zo progressief als men in het buitenland denkt?

"Bijlange niet. Als Danneels het goed zou menen, dan zou hij hulpbisschop Lanneau ontslaan. Wat die man allemaal verteld heeft! Jongetjes zoenen is toch zo erg niet. Net zoals die vicaris uit Brugge, die op de televisie durft te vertellen dat het vijf jaar geleden zo erg niet was als je aan de kindjes zat. Zeg alsjeblieft! Of de bisschop van Hasselt die niet ingrijpt tegen de misbruiken van Het Werk. Ik heb hier iemand over de vloer gehad die uit het Werk is gaan lopen. Het is onvoorstelbaar wat die heeft meegemaakt. Zo'n bisschop kan dat toch weten? Ze wassen, als Pilatus, hun handen in onschuld, maar als een priester trouwt met een vrouw die hij graag ziet, dan zetten ze hem buiten. Hij had wel een verhouding met die dame mogen hebben, zolang het maar niet uitlekte.

"Danneels zegt in een interview over het verplichte celibaat: 'Ik geef toe dat ik denk dat ik die regel niet zou herroepen mocht ik paus zijn.' We zitten met een kerk zonder priesters. In de oosterse kerk, die gelieerd is aan Rome - versta me goed: ze leven onder de obediëntie van Rome - mogen priesters getrouwd zijn. Allez! Dat is toch niet meer serieus? Danneels kan de mensen goed om zijn vinger winden. Hij predikt een christendom dat geborgenheid aanbiedt. Ik sta veeleer een christendom voor dat tot verantwoordelijkheid oproept. Nee nee, onze bisschoppen zijn niet progressief. Neem nu die komedie van Opgrimbie. Minister Baldewijns zet simpele mensen uit hun vakantiewoningen omdat ze daar illegaal gebouwd hebben. Maar in Opgrimbie passen ze de gewestplannen aan en schenden ze de natuur omdat er een klooster neergezet moet worden voor vijf nonnen. Voor vijf nonnen hé! Terwijl de kloosters leeg staan. Dat is toch een schande? Maar ja, het Hof zit erachter, Fabiola... En de bisschoppen, aan wiens kant staan zij? Dat geldt ook voor de socialist Baldewijns. Ik snap die mens niet. De kerk kiest meestal de kant van het politieke establishment. Wat hebben ze gedaan onder Franco en Mussolini? Krek hetzelfde. De scheiding van kerk en staat? Laat me niet lachen. Wat komt dat Te Deum erbij doen op 21 juli?"

Hoe zou u reageren mocht Boudewijn zalig worden verklaard?

"Dat kan mij niet bommen, want ik geloof daar niet in. Als ze Daens heilig verklaren, dan vliegt zijn foto direct van de muur."

Als u niet in heiligen gelooft, hoe staat u dan tegenover het concept van de mensenzoon die ook goddelijk is?

"De koningen van Israël waren ook zonen van God, de profeten ook. Daar komt geen sperma van God bij kijken. Als Jezus een mens was - en dat geloof ik - dan moet hij een vader en een moeder hebben gehad. Om te verklaren dat hij toch een Hogere Opdracht had, hebben ze de mythe van de maagdelijke geboorte erbij gehaald. Dat is onzinnig hé."

Volgens de catechismus moeten katholieken dat wel geloven.

"Jezus zou nogal geschrokken zijn als ze hem hadden gezegd: 'Jozef, dat is jouw papa niet.' Dogma's zoals de maagdelijke geboorte zijn tijdsgebonden uitdrukkingen van het geloof. Jezus sprak van God als zijn vader, maar hij had ook moeder gezegd kunnen hebben. Het heeft allemaal niets met sperma en eicellen te maken. Vader, moeder, broeder, zuster, het maakt niets uit. Onlangs hoorde ik op de bus een jongen tegen zijn lief 'mijn madeliefje' zeggen. Ik heb stiekem gekeken hoe ze er uitzag. Een kolos van een vrouw. En hij noemde haar 'madeliefje'! Maar voor die jongen klopt dat. Da's hetzelfde als zeggen God de Moeder of God de Vader.

Volgens de mensen die nu de dogma's uitleggen, mag je het zo niet interpreteren.

"Nee, volgens de kerkelijke hiërarchie niet. Maar in het christendom is dat allemaal bijzaak. De antwoorden op de vragen waar de mensen van wakker liggen staan niet in de catechismus. In de catechismus zou moeten staan wat ik moet doen als mijn vrouw gaat lopen. Wat moet ik doen als mijn man vreemd gaat? Wat moet ik doen als ik werkloos ben? Daar liggen de mensen van wakker."

Bidden voor genezing kan niet volgens u?

"Nee, want dan beschouw je God als gatenvuller. Als de dokter zegt: 'Hier baat geen medicijn meer. Het enige wat u nog kunt doen is bidden', dan gebruik je God als stoplap. Ik geloof in de wetenschap die verklaart. Hopelijk zal men over twintig jaar moeten lachen als iemand zegt dat hij zal bidden voor een kankerpatiënt. De wetenschap schuift de God-als-stoplap steeds verder op, tot er op de duur geen God meer overblijft. Ik geloof dus ook niet in mirakels. Timmermans schreef al dat het enige mirakel in Lourdes de liefdadigheid van de ziekenverplegers is. Dat is juist. De wonderbaarlijke genezing is géén mirakel."

De Mariale devotie wordt wel eens verklaard als een substituut voor de afwezigheid van vrouwen in de Kerk.

"Ik denk dat ook."

Veel priesters zeggen letterlijk de 'liefde van Maria' te ervaren. Heeft u ooit buitengewone liefde van Maria ervaren?

"Nee. Nooit. Maar ik ervaar God ook niet rechtstreeks. Ik ervaar soms symptomen in het leven die ik duidelijk als een referentie naar het uiteindelijke kan interpreteren."

Is uw vorm van geloof niet zo uitgepuurd en intellectualistisch dat de eenvoudige, doorsnee gelovige er geen boodschap aan heeft? Betekenen processies, optochten en kaarsen niet meer voor hen?

"Tja. De meeste mensen hebben misschien devotionalia nodig. Ze moeten daarin begeleid worden. Maar je kan ze ook verkeerd begeleiden. Als de KWB vindt dat hun jaar geslaagd is omdat ze met vijfduizend mensen naar Lourdes zijn geweest, dan zijn ze verkeerd bezig."

Ondertussen is ruim 85 procent van de Belgen niet meer kerks. Gaat u op zondag nog naar de kerk?

"Nee, niet iedere zondag."

Maar u bent een priester.

"Ja. Maar waarom zou ik elke zondag naar de mis gaan? Ik hou me al hele dagen mee bezig met godsdienst en theologie. Bovendien erger ik mij vaak aan de onzin die ik daar zie en hoor."

Ziet u in Vlaanderen nog een toekomst voor de rooms-katholieke Kerk?

"Moeilijk. Voor de oorlog was 70 procent van de bevolking praktiserend, nu nog 15 procent. In het jaar 2020 zitten we op nul. Gelukkig kan het niet lager zakken dan nul, dat is al één geruststelling."

Om het in bedrijfstermen te vertalen: het management van de kerk heeft geblunderd.

"Absoluut. En het trekt er ook geen lessen uit. Ze weigeren het verplichte celibaat af te schaffen en ze weigeren vrouwen toe te laten tot het kerkelijk ambt. Het is niet zo dat er geen belangstelling is voor het geloof. Wij hebben godsdienstwetenschappers genoeg. Dat zijn jongens die vroeger naar het seminarie gegaan zouden zijn en nu samen met hun lief godsdienstwetenschappen studeren. Waarom mogen die geen priester worden?"

Uit onderzoek blijkt dat de studenten, ook op de katholieke universiteiten, wel religieus, maar niet meer christelijk zijn. Ze shoppen. Ze zoeken in verschillende religies.

"En dat is een goede zaak. Het geloof is vrijwillig, vrij en willig. Je kan niemand verplichten om een bepaald geloof aan te hangen. Ik ben theoloog. Ik kan het christendom verklaren en ik kan het onderwijzen, maar ik kan niemand verplichten om zin te krijgen in het christendom. De rooms-katholieke Kerk probeert dat wel, maar die strategie loopt faliekant af."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234