Donderdag 16/07/2020

Gaat allen heen in onvrede

Kinderen die wegens plaatsgebrek naar hun pedofiele vader teruggestuurd worden. Een jeugdrechter die een vijftienjarige xtc-dealer noodgedwongen moet laten gaan omdat alle gesloten instellingen vol zitten. Een minderjarige drugsverslaafde die door een afkickcentrum naar huis gestuurd wordt omdat hij niet 'vrijwillig' wilde meewerken. Verhalen uit de dagelijkse realiteit van jeugdrechtbanken.

ACHTERGROND Zelfs jongeren die hold-ups plegen en drugs dealen, gaan vrijuit

Brussel

Eigen berichtgeving

Sue Somers

Met vijven waren ze, de jongeren die vorige week in Brasschaat een jongen van vijftien het ziekenhuis inschopten omdat die geweigerd had zijn afgepakte pet terug te kopen. Het vijftienjarige slachtoffer hield er een verbrijzelde schedel, een dichtgeslagen oog en een uit de kom gedraaide hand aan over. Drie belagers gingen vrijuit, twee van hen werden voor de jeugdrechter in Antwerpen gebracht. Die wilde hen laten opnemen in een gesloten jeugdinstelling, maar zowel in Mol als in Ruiselede waren alle plaatsen bezet. Een dag na de feiten konden de afpersers op zoek naar hun volgende slachtoffer.

Brigitte Hänsch, de jeugdrechter die het duo noodgedwongen moest vrijlaten, zucht. Ze heeft geen zin om nog verklaringen over de zaak af te leggen, maar over het plaatsgebrek in gesloten instellingen wil ze het wel hebben. "Het is gewoonweg schrijnend. In de vijfentwintig jaar dat ik in het vak zit, zijn er nooit voldoende plaatsen in gesloten instellingen geweest. Maar sinds 1 januari is het structurele tekort acuut geworden. Er moeten dringend honderd bedden bij komen."

Dat staat jeugdrechter Stephaan Verhelst uit Brugge ook al dertien jaar te roepen. Hij moest laatst een vijftienjarige, die zowat 500 euro per weekend verdiende door op fuiven xtc te dealen, weer op straat zetten. "Ik kon niet anders. Alle gesloten instellingen zaten vol, en de wet die bepaalt dat jongeren voor maximaal vijftien dagen in een gevangenis voor volwassenen gestopt mogen worden in afwachting van een plaats in een gesloten instelling, mag niet meer toegepast worden. Eigenlijk werd die wet tweeënhalf jaar geleden al afgeschaft, om op 1 januari 2002 definitief te verdwijnen. Voldoende tijd dus voor de Vlaamse en Franstalige Gemeenschap om meer plaatsen in instellingen te creëren, denk je dan. Maar ondanks alle waarschuwingen van jeugdmagistraten tellen de gesloten instellingen sinds nieuwjaar exact hetzelfde aantal bedden als daarvoor."

Maar waarom is de nood aan plaatsen in gesloten instellingen zo groot? Beweren dat jongeren nu meer misdrijven begaan dan vroeger, vindt jeugdrechter Hänsch wat overdreven. Maar toch. "Ik heb als jeugdrechter én als gewone burger de indruk dat de maatschappij agressiever is geworden. Vroeger was de drempel om delinquente feiten te plegen voor jongeren veel lager. Minderjarigen beschouwden het bijna als een erecode om diefstallen geweldloos te plegen. Nu hebben ze minstens een mes op zak. En een overval gebeurt vandaag altijd met wapenvertoon."

Jongeren werden vroeger bovendien veel sneller in een gesloten instelling geplaatst. "Ik deed daar ook aan mee", geeft Hänsch onmiddellijk toe. "Jongeren voor het minste laten opsluiten. Dat zijn beslissingen waarvan ik nu denk: 'Was dat echt nodig?'. Maar de maatschappelijke context was toen anders. Vroeger nam ik ook bewust 'dwaze' beslissingen wanneer ik iemand niet in een gesloten instelling kon plaatsen. Daar ben ik allang van afgestapt. Iemand die de vierde keer voor mij verschijnt wegens handtasdiefstal is niet gebaat met gemeenschapsdienst. Die moet naar een gesloten instelling. Als een jongere niet gesteund wordt door zijn of haar achterban haalt een alternatieve sanctie niets uit."

"Het probleem", vindt jeugdrechter Verhelst uit Brugge, "is dat je niet meer onmiddellijk kunt reageren. Een jongere die iets mispeutert, zou je meteen moeten kunnen opsluiten. Maar zelfs die mogelijkheid is er niet meer, nu ook de buffercapaciteit voortdurend benut wordt. Dat zijn plaatsen in gesloten instellingen die normaal vrij moeten zijn om echt dringende gevallen te kunnen opnemen. De minderjarige xtc-dealer die ik onlangs nog moest laten gaan, zou daar perfect mee geholpen zijn. Bij sommige jongeren die voor mij verschijnen, voel ik dat ik er iets goeds uit zou kunnen halen. Het is enorm frustrerend om ook hen weer de straat op te sturen."

Steeds zwaardere feiten, slechts een beperkt aantal plaatsen in gesloten instellingen. Een jeugdrechter kan haast niet anders of hij moet tegenwoordig een beetje kieskeurig zijn in vonnissen. "Absoluut", bevestigt de assistent van een Limburgse jeugdrechter. "Die kieskeurigheid begint al bij de parketten. Alleen de zware dossiers krijgen een gerechtelijk staartje, de rest wordt geseponeerd. Een hold-up bijvoorbeeld. Gebeurt die ongewapend, dan blijft dat zonder gevolg. Worden bivakmutsen of wapens gebruikt, dan komt er uiteraard een jeugdrechter aan te pas. Die kan trouwens nooit zomaar iemand veroordelen tot een verblijf in een gesloten instelling. Voordat een jeugdrechter een uitspraak doet, moeten wij eerst alle instellingen afbellen. Is er nergens plaats, dan laat de rechter de jongere gewoon gaan. Open instellingen zijn de delinquenten liever kwijt dan rijk. Die hebben liever een mishandeld kind van tien jaar dan een crimineel van zestien in huis. Zo hadden wij vorige week twee Roemeense jongeren die betrapt waren op diefstal. Triestige gevallen, zonder wettelijke verblijfplaats. We hebben ze laten gaan omdat het de eerste keer was. En omdat ze toch in geen enkele instelling terecht zouden kunnen."

De assistent beseft maar al te goed dat justitie en politie op die manier ondermijnd worden. "Stel dat enkele agenten een jongere oppakken in Beringen of Heusden-Zolder. Vervelend ventje, valt voortdurend mensen lastig, pleegt af en toe wat diefstalletjes. Hij verschijnt voor de jeugdrechter, die hem laat gaan op voorwaarde dat hij zich gedraagt. Niets aan de hand, tot die kleine crimineel in het gezelschap van zijn vriendjes diezelfde agenten opnieuw tegenkomt. Die worden onvermijdelijk het mikpunt van spot, en dat pik je als agent natuurlijk niet. Dus worden die ventjes opnieuw opgepakt. Tja, zo blijven we bezig natuurlijk."

"De enige oplossing is de introductie van jeugdgevangenissen", vindt de assistent van een Limburgse jeugdrechter. "Het verschil met een gesloten instelling is dat je jongeren veel langer kunt vasthouden in een jeugdgevangenis. Het maximumverblijf in een gesloten instelling ligt nu vast op drie maanden, wat eventueel verlengd kan worden. Probeer in die periode maar eens een onverbeterlijke crimineel te behandelen. Dat gaat gewoon niet. Voor je een vertrouwensband hebt met je gast, staat die al met een been buiten de instelling. Meer dan hem eens apart nemen en vragen waar in godsnaam toch zijn verstand zit, kun je als opvoeder niet doen. De gesloten instelling in Mol heeft nochtans voorzieningen genoeg om jongeren langer op te sluiten en hen tegelijkertijd een beroepsopleiding aan te bieden. Er zijn ateliers voor lassen en houtbewerking, maar een vak leer je nu eenmaal niet in drie maanden tijd."

België is een van de weinige landen in West-Europa die geen jeugdgevangenis hebben. Jeugdrechter Hänsch uit Antwerpen zou het graag zo houden. "Ik heb eens een jeugdgevangenis in Duitsland bezocht. Verschrikkelijk gewoon. Jongeren zaten er per twee of drie in een cel, moesten lange uren kloppen in de gevangenisfabriek en werden slechts af en toe gelucht. Die deprimerende sfeer, die prikkeldraad, ik wil er liever niet aan herinnerd worden. We zouden beter meer gesloten instellingen creëren, waar jongeren in kleine groepjes en voor langere periodes opgesloten kunnen worden."

In afwachting van een oplossing voor het plaatsgebrek blijven jeugdmagistraten jonge delinquenten terug naar huis sturen. Of weer de straat op. "Het gaat niet alleen om delinquenten", vult jeugdrechter Hänsch aan. "Soms moeten wij ook kinderen terugsturen naar hun pedofiele vader. Je probeert dat dan wel in het oog te houden door dagelijks een gezinsbegeleider langs te laten gaan, maar het gevaar van misbruik blijft bestaan. En dat is ongelooflijk triestig."

'Gesloten instellingen halen niets uit voor onverbeterlijke criminelen. Voor je een vertrouwensband hebt met je gast, staat die al met een been buiten de instelling'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234