Zondag 19/05/2019

Antwerpen-Centraal

"Gaan alleen de masters het straks redden en zijn de bachelors de nieuwe kuisvrouwen?"

Matthias Meersman, dramaturg van het Antwerps theatergezelschap Bad van Marie. Beeld Illias Teirlinck

Tussen de toeristen, de conducteurs en de pendelaars speelt theatergezelschap Bad van Marie een nieuwe voorstelling. Die heet Werk, is haast onmerkbaar en stuurt de toeschouwers naar huis met een rugzak vol vraagtekens.

Of het nu een zwerm kauwen is, een familie bonobo’s of de Main Stage op Pinkpop: als je lang genoeg kijkt, dan ontwaar je patronen. Dat is in Antwerpen-Centraal niet anders. Komt een trein aan in het station, dan vormen zich meteen twee grote groepen. De pendelaars die de weg kennen, iedereen inhalen, voortmaken op de roltrap en zich ergeren aan zij die de trap blokkeren. En de toeristen die verwonderd om zich heen kijken en de weg niet kennen. Eens aangekomen kruisen die twee groepen elkaar niet of nauwelijks nog. In Antwerpen-Centraal kent de pendelaar de shortcuts richting tramhalte of fietsenstalling en verdwijnt. De toeristen niet. Die schrijden onwetend over de marmervloer richting stationshal om daar het hoofd op te richten en "oooh’s" en "aaaah’s" uit te stoten bij het zien van de koepel, als was het vuurwerk: "Oooh, for fuck’s sake, look at that honey!"

Niemand loopt zomaar door Antwerpen-Centraal. Iedereen heeft een rol, een doel in die onzichtbare choreografie. Dat doel kan de Super Mario-ontbijtgranen zijn die je achter in het station vindt, of de trein naar Kontich, een bruin broodje Hollandia of Comics Station helemaal op het einde. De choreografieën van Antwerpen-Centraal ontstaan op een natuurlijke wijze en herhalen zich iedere dag.

Dat is niet zo bij de vreemde aaneenschakeling van feiten die ik ontwaar vanaf de eerste verdieping. Vlak bij het wafelkraam staat een hoog opgeschoten man met een hoofdtelefoon op. Hij wordt aangetikt door een andere man, waarop hij naar de achterkant van het station wandelt. Daar gaat hij op een bank zitten, haalt een lege koffiebeker boven en lacht luidop wanneer iemand opzichtig een euro in de beker gooit. Bovendien houden twee andere mannen de kerel met de hoofdtelefoon en de koffiebeker in de gaten. Ze schaduwen hem. En ik begrijp er niks van. 

Ik benader een van de spionnen en vraag om meer uitleg. Blijkt het om een try-out van een theatervoorstelling te gaan. En niemand van de reizigers in het station die dat door heeft. Wie er niet op let, ziet niet dat in de choreografie die de stroom aan reizigers ongewild is, zich nog een heel andere choreografie afspeelt. En dat is precies de bedoeling: theater waarvan mensen niet zien dat het theater is.

Arbeid in de 21ste eeuw

Matthias Meersman is de man die alles overschouwt. "Wat je hier ziet, is de try-out van Werk," zegt hij, "een nieuwe voorstelling van Bad van Marie, in samenwerking met het Museum voor Schone Kunsten. Bad van Marie is een Antwerps gezelschap dat ervaringstheater maakt, waarbij de toeschouwers vaak zelf deel uitmaken van de voorstelling, zonder dat te beseffen. We spelen theater op locatie, op de grens tussen fictie en realiteit, en hopen de toeschouwers op die manier aan te zetten tot zelfreflectie en maatschappijkritiek. 

Matthias Meersman overschouwt Antwerpen-Centraal. Beeld Illias Teirlinck

"De voorstelling Werk gaat over arbeid in de 21ste eeuw, over de discrepantie tussen de droom en de werkelijkheid. Studenten bijvoorbeeld staan voor een belangrijke keuze in hun leven. De studierichting die ze uitgaan is bepalend voor de rest van hun carrière. Vaak is die keuze gestuurd door een geromantiseerd ideaalbeeld. De advocaat in spe droomt van grote assisenprocessen, de brandweerman van levensreddende acties. Maar worden die verwachtingen wel ingelost? Of blijft de realiteit een afdruk van de droom? Iedereen droomt wel van een kasteel, of een joert, een iglo, weet ik veel wat. Maar in werkelijkheid woont 90 procent van de mensen in een rijhuis, desnoods een halfopen bebouwing. Dat is bij arbeid niet anders. 

"We gebruiken Antwerpen-Centraal als decor voor de voorstelling. Concreet gaat het om vijftig mensen, het maximaal aantal toeschouwers, die alle vijftig een hoofdtelefoon krijgen en elk een specifiek parcours afleggen doorheen het station. Alle toeschouwers zijn op weg naar hun 'werk'. Het zijn pendelaars als het ware. Bij aanvang leiden we de mensen naar een hogere verdieping in het station en laten hen vanuit de hoogte kijken naar de echte pendelaars. Op die manier maken we van het station een zoo humain en zeggen: 'Hiernaast, in de zoo, zie je de dieren in een nagebouwde habitat. Hier, in het station, zie je de werkmens in zijn natuurlijke habitat.' In deze voorstelling theatraliseren we de realiteit een beetje, waarbij de deelnemers ook onbewust figurant worden in elkaars luisterspel. 

"De toeschouwers krijgen ook feiten aangereikt. Dat nu maar 0,8 procent van de werkmensen een hoed op heeft, en dat dat vroeger tot wel 80 procent was. En dat de werkmens ook minder vaak een das draagt dan vroeger. In Werk beschouwen we Antwerpen-Centraal als een museum waarin de toeschouwers rondwaren. Ze kijken naar de winkels, naar de koffiebars, naar de conducteurs, naar het leven, als waren het kunstwerken."

Giraffen voederen

"Antwerpen-Centraal is de aanzet van de voorstelling. Nadien leidt de audiogids de toeschouwers naar het Anna Bijnsgebouw op het Kievitplein, waar een heleboel overheidsdiensten zijn gecentraliseerd, helemaal aan de achterkant van het station. Daar komen ze dus aan op hun werk, elk op een ander bureau. Al naargelang hun specifieke parcours komen de toeschouwers terecht op een bureau op de dienst Bosbeheer, of een vergadering van de Vlaamse dienst Waterwegen of gaan ze op de koffie bij Kind en Gezin. Anderen arriveren zelfs niet in het Anna Bijnsgebouw en gaan giraffen voederen in de zoo. 

"Nadien worden de toeschouwers onderverdeeld in twee groepen en krijgen ze een lezing voorgeschoteld in een aparte vergaderruimte. Eén groep wordt behandeld als bedienden, de andere als werkgevers. De lezing zelf behandelt thema’s als productiviteit, werkritme, werkomgeving, attitudes… Natuurlijk verschillen beide groepen in toon, insteek en benadering. Het ultieme doel is dat de toeschouwers na afloop reflecteren over hun eigen job. Hoe ze zich voelen als bediende of als werkgever, of ze hun job als zinvol ervaren, wat de toekomst biedt, of hun job bedreigd is, van welke job ze dromen. Want laat ons eerlijk zijn: het is hoogdringend tijd om na te denken. We zitten te midden van de digitale revolutie."

Nadenken over de toekomst

De repetitie is interessant om te zien. De hoog opgeschoten kerel met de hoofdtelefoon staat op het terras van een broodjeszaak en kijkt naar de lange wachtrij. Verderop ziet hij de leegstand in de Diamond Gallery. De vrouwelijke bedelaars van Antwerpen-Centraal passeren. Zij staan niet in het script. Hoe denken zij over de toekomst? De schuifdeur aan de Lijn-winkel gaat open en een man in pak praat schijnbaar tegen zichzelf. Hij heeft oortjes in en zegt: "That’s another 10.000 k, I think." Ook hij speelt geen rol, althans niet in Werk. Het is een zakenman die alleen oog heeft voor de Thalys. 10.000 euro, of is het dollar?

Matthias Meersman: "Werk als thema is alomtegenwoordig. Je leest er dagelijks over in kranten en magazines en het aantal boeken à la Rise of the Robots is niet meer te tellen. Allemaal gaan ze over digitalisering, robotisering en zingeving. Onze voorstelling neemt bovenstaande aanname – van de student en de allesbepalende keuze – niet zomaar voor waarheid aan. Wat als die gedachte achterhaald is? Geeft een diploma enkel een richting aan? Gaan alleen de masters het straks redden en zijn de bachelors de nieuwe kuisvrouwen? Moeten we ons hele leven studeren en herbronnen? 

"Wij zijn ervan overtuigd dat we evolueren naar een nieuwe opvatting over werk. Een waarvan de invulling nog erg onduidelijk is. Een waarbij veel jobs niet langer noodzakelijk zullen zijn. Welke vaardigheden worden er in de toekomst wel nog van werknemers verwacht? Wat doen we met de voorspellingen dat we in de toekomst amper nog moeten werken? Als het weekend langer duurt dan de werkweek, wat gaan we dan aanvangen met die vrije tijd? Leidt dat tot opportuniteiten of tot de totale verveling? Dát willen we aankaarten."

Makkelijk verteerbaar

Er is Rise of the Robots en er is Homo Deus, nog zo’n boek dat je omverblaast. Dat boek van Yuval Noah Harari gaat weliswaar over veel meer dan enkel werk, maar toch. Er is ook Bullshit Jobs van David Graeber. Maar alles is tekst en tekst vergt moeite. In een tijd waarin we steeds minder moeite doen, of willen doen, en zoeken naar instantbevrediging, is het werk van Bad van Marie schijnbaar toegankelijk en makkelijk verteerbaar. Het lijkt een uitje voor de toeschouwer, geen dik, moeilijk boek, maar een snack, een vieruurtje, vooraleer die zich ’s avonds neervlooit op de bank en in slaap valt tijdens Juventus-Bayern München. Maar dat is niet zo. Op een artistieke, uitdagende en participerende manier houdt Bad van Marie onze maatschappij een spiegel voor. Dat deze voorstelling vooral voor scholen en bedrijven is bedoeld, is dus niet toevallig. Je gaat naar huis met een rugzak vol vraagtekens.

Lees verder onder de foto.

Matthias Meersman: "Welke vaardigheden worden er in de toekomst wel nog van werknemers verwacht?" Beeld Illias Teirlinck

"Voor alle duidelijkheid: we lachen niet met ambtenaren", zegt Meersman. "Veel ambtenarenwerk is zinvol. Zo ontmoetten we iemand die na een eerdere wereldreis nu als ambtenaar de tropische ziekten in Antwerpen in kaart brengt. Hij houdt van zijn job en houdt die daarom ook vol. En terecht. Er is zelfs iemand die moet berekenen hoe ver een wiek van een windmolen kan vliegen als die loskomt. Die berekening maakt deel uit van een veiligheidsplan. Stel dat je windmolens bouwt in de haven van Antwerpen, dan moet je weten of zo’n wiek op een chemisch bedrijf kan neerstorten of niet. Maar in theorie zijn veel jobs in het Anna Bijnsgebouw bedreigd. De vraag is wie er straks in slaagt de omwenteling om te buigen in nieuw verhaal, wie de inventiviteit en de durf heeft om het roer om te gooien. 

"Ik geef een fictief voorbeeld uit onze voorstelling: op de ene bureau zit een man die al twintig jaar als ambtenaar werkt. Niet dat hij erg houdt van de job, maar hij heeft de centen nodig. Zijn dochter is ernstig ziek en artsen raden daarom aan om met het kind naar het zuiden van Frankrijk te verhuizen, omwille van het klimaat. Zijn vrouw ziet dat zitten. Zij is tolk en vindt er ongetwijfeld werk. Maar de ambtenaar twijfelt en heeft schrik. 'Wat ga ik daar kunnen doen?', vraagt hij zich af. Daartegenover staat het verhaal van de ambtenaar die beseft dat zijn job bedreigd is. Hij volgt een cursus 'sauna opgieten' in Finland en stalt een foto van een rendier op zijn bureau. 

"Wie van de twee gaat de arbeidsrevolutie het best doorkomen? Ik denk dat vooral de saunaopgieter een grotere kans maakt dan de volger, die aan het oude vasthoudt en schrik heeft voor de toekomst. Als iemand in de moderne samenleving zit te wachten tot een baas zegt wat hij of zij moet doen, dan heb je een probleem. Zo steken het heden en ook de toekomst niet meer in elkaar. Die toekomst lijkt ons eerder aan de durvers. Of ook niet. Aan u om daarover na te denken."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.