Zaterdag 07/12/2019

'Fundamentalisten weigeren te denken'

Theater l Auteur Eric-Emmanuel Schmitt over de moraal van Diderot

Antwerpen

Van onze medewerkster

Ingrid Vander Veken

'Simpele ideeën zijn de perfecte voedingsbodem voor fanatisme", vindt Eric-Emmanuel Schmitt. "Goed en kwaad zijn niet absoluut, er bestaat niet zoiets als een alles omvattende moraal. In een wereld als die van vandaag is het oneindig veel complexer." Twijfelen en vragen stellen: daar komt het voor deze Franse, wereldwijd gespeelde en gelezen auteur op aan. In boeken als Oscar en oma Rozerood en Meneer Ibrahim en de bloemen van de koran zijn het de kinderen die de vragen stellen. In zijn toneelstuk De libertijn, gecreëerd door Alain Delon en zopas in première gegaan in het Raamtheater met Frank Aendenboom in de titelrol, is het de Franse encyclopedist Diderot.

"Ik ben een nomade", zegt Schmitt. "Maar sinds ik in Brussel woon, reis ik minder. Mijn identiteit was altijd mijn probleem: wie ben ik, waar kom ik vandaan? In België herken ik dat gevoel. Elke Belg voelt zich minoritair, hij heeft een diasporareflex in zijn eigen land. Volgens mij is dat een reflex die intelligentie in de hand werkt, en humor ook. Daarom voel ik mij hier goed."

De libertijn gaat over zoiets zwaarwichtigs als moraal en toch noemt u het uw vrolijkste stuk.

"Ik ben een lentekind. En ik heb dit stuk geschreven in de lente. Het heeft er de vitale energie van, die je ook terugvindt bij Diderot. Hij was oneindig delicaat en tegelijk heel onachtzaam. Op bezoek in Rusland legde hij zijn pruik gewoon op de knieën van Katharina de Grote. Hij is de spontaanste en levendigste, de minst academische schrijver die ik ken. Ik hou van zijn vrijheid, van de verantwoordelijkheid die hij neemt voor zijn tegenstrijdigheden. Eigenlijk vat dit stuk zijn leven samen: in het begin neemt hij de pen op om voor zijn Encyclopedie het lemma te schrijven over moraal, aan het einde stelt hij vast dat hij mislukt is omdat er niet zoiets bestaat als één moraal."

Hij stelt zich vrij op tegenover zijn vrouw, maar steigert als zijn ongetrouwde dochter een kind wil van een oudere man.

"Ja, hij was extreem traditionalistisch als het ging over het huwelijk of de rechten van het kind. Voor hem was niets verboden en was het individu volkomen vrij, zolang het zichzelf of anderen maar geen schade berokkende. Hij wilde de persoonlijke ontplooiing niet beperkt zien door religieuze of morele regels, maar realiseerde zich wel dat een samenleving regels nodig heeft.

"De vraag is: wanneer moet je je persoonlijke ontplooiing laten voorgaan en wanneer de regels? Diderots oplossing bestaat erin te knutselen, de moraal aan te passen aan de omstandigheden. Die eerlijkheid, dat gevoel voor complexiteit spreken mij zeer aan. Oké, je mag niet liegen. Maar als je een joods kind verbergt, zeg je dan de waarheid tegen de Gestapo als die aan de deur klopt?"

Dat is een eenvoudig voorbeeld. De werkelijkheid is veelal complexer.

"En dat moet je aanvaarden. Je moet een gevoel ontwikkelen voor complexiteit. Er is geen leven zonder dilemma's en bijgevolg zonder moreel lijden. Kiezen is altijd verzaken aan iets anders, dus zul je nooit 100 procent tevreden zijn over je daden."

'De waarheid is een doel dat je nooit bereikt', zegt Diderot. De grote gelijkhebbers van vandaag zullen het niet graag horen.

"Fundamentalisten leven nu eenmaal bij de gratie van simpele ideeën. Fanatisme is niet willen twijfelen, weigeren te denken, niet beseffen dat elke waarde maar bestaat omdat je haar verdedigt. Het is geen intellectueel leven willen, anderen laten antwoorden in jouw plaats. Terwijl Diderot zegt: van vragen raak je nooit af.

"Hij geloofde in de filosofie. Hij zag haar als de opvolger van de godsdienst. Toen bleek dat zij niet voldeed, zag hij maar één uitweg: laat iedereen op elk ogenblik van zijn leven intelligent proberen te zijn. Mij klinkt dat heel modern in de oren.

"Daarom vind ik het ook zo triest dat er vandaag, naast het religieuze fundamentalisme, zoiets de kop opsteekt als fundamentalistisch atheïsme. Iedere gelovige als achterlijk beschouwen is toch net zo goed een oorlogsdiscours? Alsof de oplossing erin bestaat allemaal joods of christelijk of moslim of ongelovig te worden. De kunst bestaat er juist in te leven met dat alles. Daarom wilde ik ook over al die verschillende opvattingen schrijven. Niet als aanhanger van één ervan, maar als iemand die door de mensheid zwerft, die de spirituele schatten ervan en hun weldoende werking probeert te belichten.

"Het is als met talen: hoe meer je er kent, hoe beter je kunt communiceren. Ik interesseer mij aan godsdienst, meer uit liefde voor de mens dan uit liefde voor God. Ik beschouw het als mijn taak te onderzoeken wat het hart van miljoenen mensen beweegt."

Uw werk bereikt veel mensen. Uw boeken zijn vertaald in 25 talen, uw stukken worden overal gespeeld en gecreëerd door steracteurs als Jean-Paul Belmondo en Charlotte Rampling. Heeft het succes u veranderd?

"Ja. Het heeft mij in harmonie gebracht met mezelf. Ik heb filosofie gestudeerd bij Jacques Derrida, maar ik ben van eenvoudige afkomst en snel ontroerd. Misschien had ik zelfs, juist omdat ik zo emotioneel ben, dat intellectuele kader nodig. Anders hield ik het niet uit. Men heeft geprobeerd mij in één richting te duwen: of de rede, of de fantasie. Maar ik wilde de twee behouden: le grand écart, dat was mijn basishouding. Mijn intellectuele vrienden moesten voer hebben aan mijn stukken, maar mijn grootmoeders moesten er ook van kunnen genieten. Dertig jaar heb ik erover gedaan om met mijn geest en met mijn hart te leren spreken. En toen is het succes gekomen en het heeft mij gelijk gegeven. Ik ben een intellectueel die niet bang is van emoties.

"Als ik eraan denk dat mijn grootouders mij als kind meenamen naar de films van Danielle Darrieux, dat diezelfde Danielle Darrieux afscheid heeft genomen van de planken met Oscar en oma Rozerood en dat ze bovendien voor die rol een Molière heeft gekregen. Ik kan je verzekeren dat ik gehuild heb, die avond."

'Ik huil altijd als ik overhoop lig met mezelf', bekent Diderot in het stuk. Huilt u makkelijk?

"Heel makkelijk. Maar nooit in het publiek, zo ben ik niet opgevoed. Ik hou me goed en in de coulissen stort ik in. Als je mij niet vindt, dan sta ik ergens te snotteren. Van droefheid én van genot, hé!

"Diderot ontkleedt zich in De libertijn om te poseren voor een kunstenares. Het stuk is pas bezig en hij is al naakt, maar toch weet je niets van hem, want zoals alles is ook naaktheid veel complexer. Echt naakt is hij pas op het einde, als hij zich ontdaan heeft van al zijn zekerheden, van zijn valse kleren. Als hij de durf heeft om met moraal te knutselen, breekbaar te zijn, te huilen."

Schmitt: 'Goed en kwaad zijn niet absoluut bij Diderot'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234