Maandag 28/09/2020

Freud is springlevend

'Het is tragisch dat de harde wetenschap Freuds theorieën en inzichten één voor één ontkracht heeft', schreef Geert Lernout afgelopen woensdag in de wekelijke boekenbijlage van De Morgen. Volgens Lieven Jonckheere doet hij de waarheid daarmee geweld aan.

Het is hier niet de bedoeling om te argumenteren tegen het demagogische, van elk wetenschappelijk fundament gespeende karakter van de beweringen die door Geert Lernout bijeengeharkt werden in zijn artikel genaamd 'Freud 2000'. Argumenteren doet GL immers ook niet. Hij stelt, en ik ben nu ook zo vrij om daar iets tegenover te stellen. GL meent te weten dat Freuds inzichten wetenschappelijk volledig achterhaald zouden zijn, en als Goede Wetenschapper moet hij zich dan ook blauw ergeren aan de Domme Massa die tegen (zijn) beter weten in steeds meer op die inzichten terugvalt om het wassende onbehagen in de cultuur het hoofd te kunnen bieden. Want inderdaad, Freud is nog nooit zo populair geweest. Terug van dood te zijn geweest. Voor de zoveelste keer. Zoals in die nachtmerries, waarin de wetenschappelijke dromer GL achtervolgd wordt door een dode die hij telkens opnieuw moet doden.

Maar ter zake. Heden neem ik dus de vrijheid om te beweren dat de harde wetenschap Freuds inzichten niet één voor één ontkracht heeft. GL kent geen enkele neuroloog die nog gelooft in het bestaan van een onbewuste. Toevallig werk ik samen met neurologen die bij hun patiënten wél rekening houden met Freuds hypothese van het onbewuste (wat iets anders is dan 'geloven in het bestaan van'), en daarvan de vruchten plukken. Andere neurologen geloven inderdaad niet in het onbewuste (en hier kan men inderdaad spreken van 'geloven', want dat het onbewuste niet bestaat kan niet bewezen worden). GL jongleert met één referentie, ook ik zou met referenties kunnen jongleren. De eerste vraag die zich echter stelt bij dit soort circusnummers is uiteraard de (bijzonder actuele) vraag naar de goede trouw van die referenties. Hoe dit ook zij, de bewering dat geen enkele neuroloog gelooft in het onbewuste is controleerbaar onjuist, dus onwetenschappelijk.

Op zijn elan doorgaand meent GL ook even de Goede Herder te moeten spelen door de Schaapachtige Massa te verblijden met de Boodschap dat voor de meeste psychische ziekten ("lichamelijke") oorzaken zouden zijn gevonden, én geneesmiddelen. Ik ben nu weer zo vrij om dit tegen te spreken. Voor de meeste, eigenlijk alle, psychische ziekten bestaan slechts (vaak niet controleerbare) veronderstellingen over de 'lichamelijke' oorzaak. Het voorschrijven van de daarbij aansluitende medicatie blijkt in de praktijk dan ook nog altijd een hele 'kunde' of zelfs 'kunst' te zijn - die voor allerlei onaangename verrassingen kan zorgen (vergelijk de hetze rond Prozac). Overigens blijkt ook: al gaat de ontwikkeling van de wetenschap achter de geneeskunde nog zo snel, de psychische ziekte achterhaalt haar wel. Er zijn niet minder psychische ziekten dan vroeger - integendeel. We hoeven dus niet te verwachten dat die wetenschap ons psychisch leed definitief de wereld zal uithelpen. De lichamelijke oorzaak daarvan is even hypothetisch als de onbewuste oorzaak - en beide hypothesen veranderen geregeld, wat de garantie is voor hun wetenschappelijkheid.

Bijvoorbeeld de hypothese van het onbewuste is door Freud inderdaad voortdurend aangepast aan nieuwe klinische gegevens. Wel is waar dat men zich na Freud, vooral in de Engelstalige literatuur, vastgeklampt heeft aan een van de definities van het onbewuste. Men heeft het onbewuste dus als het ware lamgelegd. "Freuds vertegenwoordiger in Frankrijk" Jacques Lacan - die door GL uitgespuwd wordt als onverteerbaar - heeft nu die hypothese van het onbewuste weer in beweging gekregen, zeg maar geactualiseerd.

Wat ook niet echt getuigt van zijn met zoveel vuur beleden wetenschappelijke geest, dat is de ad hominemredenering tegen Freud, waaraan GL al zijn zogenaamd wetenschappelijke geloofsartikelen rijgt. Freud vindt de hele psychoanalyse uit vanuit een soort grootheidswaan, een te groot ik, zo wil GL zeggen. Dat is interessant, want blijkbaar valt er slechts kritiek te geven op Freud zelf, als mens, door (impliciet) gebruik te maken van de begrippen die we aan Freud te danken hebben. In dit geval het fameuze 'narcisme'. Het ontbreekt er nog aan dat Freuds onbewuste erbij gehaald wordt. In elk geval wie kritiek op Freud wil geven, moet Freud gebruiken.

Wat ons meteen brengt tot een laatste punt: het feit dat de psychoanalyse altijd ad hominem zou redeneren. Kritiek, beweert GL, wordt altijd geïnterpreteerd als een uiting van weerstand tegen de inhoud van de psychoanalyse. Op dit punt kan ik GL echt wel geruststellen. De vriend die mij zijn column signaleerde, had het slechts over "een apotheose van agressieve domheid" en een "hallucinante vorm van argeloze pretentie". Of anders gezegd, en begrijpelijker voor de erudiete GL: een rabiaat sciëntisme dat heden ten dage door geen enkel ernstig denkend epistemoloog nog beleden wordt.

Ik wil echter met een positieve noot eindigen, en daarom toch ook even wijzen op de mooie recensie, in dezelfde boekenbijlage, van de laatste dichtbundel van Stefan Hertmans, door Dirk van Bastelaere. Daar is het allemaal psychoanalyse dat de klok slaat. Jammer genoeg wordt echter niet met zoveel woorden gezegd dat de belangrijkste referentie voor die bespreking - de ondertussen genoegzaam bekende Sloveense filosoof Slavoj Zizek - het merendeel van de ingrediënten voor zijn mosterd bij Lacan, en Freud, haalt.

'De bewering dat geen enkele neuroloog nog gelooft in het onbewuste is controleerbaar onjuist, dus onwetenschappelijk'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234