Maandag 06/12/2021

Frankrijk nog ver van de rechtsstaat

Als de VS en het VK uitgeroepen worden tot 'beschaafdere' landen, hoe verklaar je dan dat foltering bij hen gerechtvaardigd is in de oorlog tegen terrorisme?

Jean Birnbaum vraagt zich af of de rechtsstaat geen illusie is

Jean Birnbaum is redacteur van Le Monde.

Het Franse parlement heeft zopas de meest uitgebreide grondwetswijziging in 50 jaar goedgekeurd (DM 22/7). Voor Jean Birnbaum de aanleiding om het te hebben over de wettelijke grond onder Frankrijk, en in welke mate die bedreigd wordt door staat, markt of godsdienst.

@4 DROP 2 OPINIE:Eens te meer heeft Rousseau het gedaan. Als Frankrijk bij de westerse staten hoort die het minst ver staan op het vlak van het recht, dan is dat volgens sommige juristen de schuld van de auteur van Du contrat social. Door te stellen dat de wet "de uiting is van de algemene wil" zou de filosoof een hardnekkig idee gelanceerd hebben: al wat die wil in de weg staat, moet worden beschouwd als onwettig.

Aan de horizon doemt hier het spook op van de 'heerschappij van de rechters', dat de Franse politiek al zo lang bezighoudt. "De rechtsstaat heeft heel wat moeilijkheden gehad om te acclimatiseren in ons land. Zelfs vandaag dragen we nog grotendeels de erfenis van Rousseau, en behalve de grondwettelijke raad is er niets dat de macht van de meerderheid inperkt", klaagde de jurist Guy Carcassonne bij de opening van de XXIIes Rencontres de Pétrarque, dat plaatsvond van 14 tot 18 juli als onderdeel van het Festival de Radio-France et Montpellier Languedoc-Roussillon.

Die dag, ondanks de hitte, dromden 900 mensen samen in het ursulinenklooster in Montpellier, om in dialoog te treden met advocaten, professoren grondwettelijk recht en andere specialisten. "Is de rechtsstaat geen illusie?" De vraag werd op diverse niveaus gesteld en maakte het mogelijk om de Franse belangen opnieuw te situeren ten aanzien van de Angelsaksische landen, en vervolgens ook in de context van de mondialisering.

Verscheidene sprekers onderstreepten de bedreigingen die wegen op de rechtsstaat in Frankrijk. Rechter Renaud Van Ruymbeke stelde aan de kaak dat de politieke macht het gerecht "weer in de hand genomen heeft". Op meer structurele wijze hekelden anderen de inflatie van wetten en de vermenigvuldiging van rechten, waardoor juridische onzekerheid ontstaat. "Elk onderwerp van het tv-journaal is virtueel goed voor een wet", zuchtte Guy Carcassonne, terwijl advocaat-generaal Philippe Bilger oordeelde dat tegenwoordig "de rechten het recht geplunderd hebben".

Dominique Rousseau, professor publiek recht aan de universiteit van Montpellier, verzette zich tegen die retoriek van 'de brug te ver', en voerde aan dat "het recht voor ons is, en niet achter ons". Volgens de professor verhullen de aanvallen op het recht een "wederinvraagstelling van de rechten" (de arbeidswetgeving bijvoorbeeld): "Als je het recht als principe achter de legitimiteit van rechten afschaft, dan geef je de mens opnieuw in handen van de staat, de markt of de godsdienst", waarschuwde hij. En hij preciseerde dat in zijn ogen ten aanzien van de omringende wereld "iets onfatsoenlijks schuilt in de bewering dat er vandaag te veel rechten in Frankrijk zijn".

Frankrijk heeft nog een afstand af te leggen op de weg naar de rechtsstaat, en om dat in te zien volstaat het te kijken naar landen met een Angelsaksische traditie. "In de VS of Israël is het gemakkelijker dan in Frankrijk om een politicus op wettelijke gronden ten val te brengen", merkte de hoofdambtenaar van het rekenhof op. De president van de regio Languedoc-Roussillon hield dan weer een lofrede op de Amerikaanse democratie, alvorens uit te roepen: "Laten we ernstig wezen! In Frankrijk danst de grondwettelijke raad naar de pijpen van wie de macht in handen heeft. Als hij iets veroordeelt, dan is dat om dingen goed te praten..."

Er is echter een paradox. Als de VS en Groot-Brittannië uitgeroepen worden tot 'beschaafdere' landen dan andere, hoe verklaar je dan dat foltering bij hen gerechtvaardigd is in de context van de oorlog tegen terrorisme? Die vraag werd geleidelijk aan meer gesteld, maar werd nooit echt beantwoord. Rechter Gilbert Thiel stelde dat "het Franse systeem voor de strijd tegen het terrorisme het ergste is, op uitzondering van alle andere", zonder het publiek echt gerust te stellen wat de gevolgen voor de publieke vrijheden in Frankrijk betreft als hier iets vergelijkbaars als 9/11 zou gebeuren.

Michel Terestsjenko herinnerde eraan dat steun voor de "gespierde ondervragingen" in de VS ook komt van liberale juristen, die blijk gaven van respect voor de mensenrechten. In de ogen van de Fransen kunnen hun argumenten misschien wat "abject" lijken, concludeerde de filosoof, maar het blijft "zeer moeilijk om ze te deconstrueren".

Hoe moet je die mengeling van extreem geweld en brutaal formalisme dan begrijpen? Blandine Kriegel kwam met een originele hypothese: het Amerikaanse neoconservatisme is eigenlijk een 'neokantisme'. Want Kant dacht weliswaar aan de mogelijkheid van een wereld die onderworpen was aan een universele wetgeving, toch geloofde hij er niet in dat die eeuwigdurende vrede er kon komen alvorens het recht overal gezegevierd had. "Voor Kant werd de verhouding tussen de staten toen beheerst door het vooruitzicht van oorlog. In dat opzicht, en dat vinden ook de neoconservatieven, is het het terrorisme dat moet verdwijnen door de installatie van de universele republiek..."

Rekening houdend met de staat van de wereld is die republiek nog veraf. Erger, het 'wereldbeleid' dat in de voorbije decennia gestalte kreeg, wordt ondermijnd door de globalisering van de wereldhandel. De socialistische volksvertegenwoordiger Arnaud Montebourg dreef de spot met de "zwarte dozen" van de financiële planeet, en stelde: "De mondalisering is gedoemd."

Waarop econoom Olivier Pastré, die veel minder bezorgd is op langere termijn, repliceerde: "Je merkt dat u geen Chinees bent." Ook politica Corinne Lepage was genuanceerd, maar gaf toe dat de globalisering hand in hand gaat met "een toename van de rechten om aan het recht te ontsnappen", waarbij steeds meer afwijkende regimes erop uit zijn hun economische belangen te dienen. Zij die erop uit zijn de rechtsstaat in stand te houden, weten op welk front ze strijd moeten leveren, besloot de oud-minister van Milieu. "Het echte recht is het gemene recht. Elke keer als we een gemeenschappelijk recht creëren, creëren we recht voor de mensen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234