Vrijdag 06/12/2019

Frankfurter Buchmesse lapt de crisis aan zijn laars

E-books, financiële bestsellers, Paulo Coelho en gastland Turkije met Orhan Pamuk: dé blikvangers van de vijfdaagse Frankfurter Buchmesse, die afklokte op liefst 299.000 bezoekers. De crisis heeft het boekenvak duidelijk nog niet bereikt. 'Uitgelezen' detecteerde voor u de trends en boekenhypes van de toekomst. dirk Leyman

Een bezoek aan de zestigste Frankfurter Buchmesse is onversneden topsport. Voor de boekenliefhebbers is Frankfurt de emanatie van hel en paradijs onder één dak. Paradijs omdat het wereldwijde boekenaanbod er voor het grijpen ligt. Hel omdat de Buchmesse stijf staat van de hectiek: zenuwachtig blackberry'ende of gsm'ende boekenvakkers, door mensenmassa's verstopte hallen en een hardnekkige droge lucht. Hel ook omdat je weet dat je slechts een fractie van dit boekenwalhalla kunt verhapstukken. De routiniers houden zich dan ook het liefst op bij hun eigen stand, waar ze met een getraind oog hun afspraken afwerken en een van de talloze recepties afschuimen. Des avonds verschansen ze zich in het Frankfurter Hof of op de talloze nachtelijke party's, waar de internationale boekenbonzen en hun voetvolk verzamelen blazen. Daar worden de echte zoete broodjes gebakken. "In Frankfurt kom je om persoonlijke contacten te leggen en het aangename is dat iedereen op het appel is", zegt voorzitter van de Vlaamse Uitgevers Vereniging Rudy Vanschoonbeek. "Maar om te zeggen dat hier nu nog de grootste deals gesloten worden, dat niet. Sinds het internet kun je het hele jaar door contact nemen met buitenlandse uitgevers. Toch doe je hier ideeën op en vang je op vanwaar de wind waait. Vorig jaar was er bijvoorbeeld al veel buzz over The Jewel of Medina van Sherry Jones, de omstreden Mohammedroman." Wat Van Schoonbeek wel opvalt, is de toegenomen invloed van literaire agenten. Schrijvers zelf lijken in Frankfurt wel gedegradeerd tot decorum in de zakencarrousel. Tenoren als Orhan Pamuk, Günter Grass en Cees Nooteboom praten in grote fora maar hun woorden blijven ergens in het ijle hangen. Af en toe schiet een cameraploeg voorbij met weer een hele of halve beroemdheid voor de lens, zoals de antihygiënepasionaria Charlotte Roche. Passanten staren er lusteloos naar en happen in hun fletse broodje. Ach, roem is vergankelijk: popzangers Nena (remember '99 Luftballons') stond zieltogend aan een standje om haar autobiografie te presenteren. De Buchmesse is een wereld van contrasten: bij het Duitse Queer Verlag staan kleerkasten in lederen pakken hun homo-erotische boeken te venten, daarnaast verspreidt de Evangelische Kirche de boodschap van God en verderop wordt onder luid gejoel de 'Kuriosester Buchtitel' verkozen. Beursdirecteur Jurgen Boos telde maandag zijn winst uit en zag dat het goed was: minder hypes misschien, maar het boekenvak is niet in crisis gedompeld, want kijk, er waren zelfs 2 procent meer exposanten. En ja, er werden weer bezoekersrecords geklopt: 299.000 bezoekers in vijf dagen, dat is ruim 5 procent meer dan vorig jaar. "Onze aandacht voor digitalisering lokte de massa", zo vermoedt Boos. "En boeken zijn geen conjunctuurgevoelig product."

Het hoort bij Frankfurt als een bruidssluier bij een huwelijk: het geroezemoes rond de grote uitgeversdeals, boeken waar iedereen op aast en die de komende tijd in de vaart der volkeren zullen worden opgestuwd. Twee jaar geleden werd er bijna letterlijk gevochten voor de rechten van Jonathan Littells Les bienveillantes. Maar dit jaar ging het er bedaarder toe en konden weinig waarnemers zich echt uitspreken over hét boek van de Buchmesse. Niet dat er geen lucratieve zaakjes werden gesloten. Dat gebeurt dan vaak in de immense zaal acht, toch nog steeds het epicentrum van de Buchmesse, waar de Amerikaanse en Britse uitgevers hun zaakjes bedisselen. In ieder geval lijkt de kredietcrisis het boekenvak allerminst windeieren te leggen. Ze waren niet te tellen, de akkoorden die uitgevers sloten met auteurs uit de financiële branche. Zo strikte Viking de voormalige stockbroker Seth Freedman voor "een insiderverslag over corruptie, hebzucht en uitspattingen" in de Londense City en hoezeer "miljoenen" verslavend kunnen zijn. Ook Wall Street Journal-columnist Gregory Zuckerman mag zich in de handen wrijven over een deal met zes cijfers. Vooral blikken in de keuken van de financiële branche doen het goed. Uitgeefdirecteur Joel Rickett van Viking zegt dat "alle uitgevers nu gokken op financiële boeken". En dat werd tijd: "Dit segment was de laatste jaren ook wel wat ondervertegenwoordigd." Op literair gebied heerste er meer ingehoudenheid, ja, volgens sommigen zelfs "matheid". Daar kon de aangekondigde roman van de Australische rockmuzikant Nick Cave de grootste begerigheid opwekken op de internationale rechtenmarkt. The Death of Bunny Munro zal in het Nederlands verschijnen bij Meulenhoff, dat fors in de buidel moest tasten. Stunten deed ook de gehaaide literair agent Andrew Wylie - vanwege zijn onverschrokken talent om grote namen binnen te halen kreeg hij de bijnaam 'de Jakhals' - door een onbekend werk van de in 2003 overleden Chileense schrijver Roberto Bolano, bekend van The Savage Detectives, uit zijn portefeuille te halen. Het derde rijk, een vroeg werk van Bolano uit de jaren negentig, deed nogal wat uitgevers met elkaar in de clinch gaan. Van Bolano verschijnt dit najaar het langverwachte meesterwerk 2666 in Engelse vertaling. En ook de aankondiging dat de Amerikaanse J.G. Ballard laboreert aan nieuwe memoires, Conversations with My Physician, waarin hij over zijn prostaatkanker schrijft, zorgde voor zinderingen. Toch was de triomfator van Frankfurt vooral de Britse auteur en toneelschrijver Paul Hoffmann, die met zijn trilogie The Left Hand of God zowel in de VS als Duitsland en Italië wordt ingehaald als de nieuwe fantasysensatie. Het eerste deel met in de hoofdrol de veertienjarige held Cale verschijnt volgende zomer in Groot-Brittannië. Bij de Fransen viel dan weer te noteren dat Michel Houellebecq in het voorjaar 2009 met een nieuwe essaybundel op de proppen komt

Bij de Vlaamse uitgevers in Frankfurt was de stemming opperbest. Of het te maken had met het blitzbezoek donderdag jl. van Economieminister Patricia Ceysens (Open Vld) is niet duidelijk, maar feit is dat het boekenvak opgetogen was dat de minister gehoor gaf aan een aantal economische verzuchtingen inzake de stijgende behoefte aan gespecialiseerde opleiding en middelen voor innovatie. Ook het Vlaams Fonds voor de Letteren blikt terug op een meer dan bevredigende Buchmesse. Ines de Bien, verantwoordelijke voor de internationale contacten van het VFL, zegt dat "de internationalisering van de Vlaamse literatuur een feit is": "We merken het aan onze volgeboekte afsprakenagenda. Bovendien komen veel buitenlandse uitgevers bij ons voor een second opinion voor ze een deal afsluiten." Opmerkelijk was de internationale belangstelling voor de graphic novel, met Randall C., Olivier Schrauwen, Judith Vanistendael en de verstripping van Willem Elsschots Kaas door Dick Matena.

Bij de Vlaamse romanciers kon Stefan Brijs blijven profiteren van een De engelenmaker-effect. Het boek is al in elf talen vertaald en nu nam een Roemeense uitgever een optie op de vertaalrechten, terwijl Paul Verhaeghens Omega minor, na de toekenning van de Independent Foreign Fiction Prize, ook in Polen voet aan de grond krijgt. Iets meer reserve in het buitenland voor Dimitri Verhulsts nieuweling Godverdomse dagen op een godverdomse bol - heeft het te maken met de boude titel? Niettemin zijn de rechten al verkocht aan een Duitse uitgever. Ook Erik Vlamincks roman Suikerspin en Het grote uitstel van de in Vlaanderen wonende Nederlandse Gouden Uillaureaat 2008 Marc Reugebrink mogen zich allicht opmaken voor vertalingen. In de categorie jeugdliteratuur verdrongen de uitgevers zich voor Els Beerten met de alom goed onthaalde jeugdroman Allemaal willen we de hemel. "Zonde wel dat we geen vertaalsubsidies kunnen uitreiken aan non-fictieboeken", zegt de Bien. "In dat geval zouden ook Chris de Stoop en Jan Leyers' De weg naar Mekka meer buitenlandse belangstelling opwekken." Uitgeverij Lannoo pronkte met een ongewone deal: de rechten van het boek van kardinaal Danneels zijn verkocht aan Korea.

De Nederlandse uitgevers hielden zich iets gedeisder dan andere jaren, maar uitgeverij Cossee mocht uitpakken met een literaire ster tegen wil en dank: Gerbrand Bakker, auteur van de bekroonde plattelandsroman Boven is het stil, werd in Frankfurt van hot naar her gezeuld. Zijn boek werd door Cossee aan negen landen verkocht, maar de auteur zelve klaagde in NRC-Handelsblad steen en been over de media-aandacht: "Ik kan hier niet schijven, dat kan ik alleen thuis, achter mijn computer. Natuurlijk, het is leuk als het goed gaat met je boek, en van Oben ist es still zijn in anderhalve maand tijd geloof ik 11.000 exemplaren verkocht, omdat het omhoog is gehouden in een bekend tv-programma. Maar dat zegt mij allemaal niks. Dat hele buitenland zegt mij niks." In het kielzog van Bakker wist Cossee ook auteur Jan van Mersbergen onder te brengen bij het Franse Gallimard. Nederlandse voltreffers bleken ook debutant Pieter Webeling met Veertig dagen (nog een Cossee-auteur) en De crisiskaravaan van Linda Polman, een boek over het contraproductieve karakter van noodhulp), dat Penguin kon verleiden. En voorts kregen Frankfurtroutinier Cees Nooteboom, Anna Enquist en Frank Westerman in de Duitse pers open doekjes, net als Midas Dekkers.

De woorden 'digitalisering' en 'e-books' rolden in Frankfurt over de tongen, als waren het koekjes van de allerzoetste makelij. Verdringt het digitale boek het papieren boek? En is het i-Podmoment aangebroken voor de boekenbusiness?

Twijfelachtig, als je ziet met welk een kanonnade van papieren folders die digitale 'content', zoals een tekst tegenwoordig heet, moet worden aangeprezen. Bovendien heerst er onder uitgevers en boekenlieden flink wat voorbehoud bij de opmars van het digitale boek. Een enquête bij 1.000 boekprofessionelen op de beurs gaf aan dat weliswaar een 40 procent denkt dat de e-inhoud tegen 2018 het traditionele boek zal hebben verdrongen, maar tegelijk is 12 procent van oordeel dat e-readers zoals de Kindle en de Sony Reader een voorbijgaande hype zijn. De Kindle van Amazon, volgens de kenners de best geoutilleerde e-reader, is nog steeds niet de plas naar Europa overgestoken, terwijl de Sony Reader spoedig in Groot-Brittannië belandt via een deal met Waterstones. Op Frankfurt kon je nog tal van speeltjes in al hun glorie bewonderen, zoals de Iliad (500 euro), de lichtgewicht Cybook (350 euro) en de Readius met zijn opklapbare beeldscherm, die begin 2009 op de markt komt.

Hoewel meer dan 70 procent van de professionals opgetogen verklaarde dat ze "klaar zijn" voor het digitale tijdperk, gebruikt toch 60 procent de e-books of e-readers totaal niet, zo registreert The Guardian fijntjes. Toch werd in ruim de helft van de vakbijeenkomsten in Frankfurt over e-books gepalaverd, vooral over copyrightkwesties en technologische hinderpalen. De Duitse uitgever Harry Rowohlt bleef sceptisch: hij kan een e-reader pas voor vol aanzien, als het bewijs er ligt dat hij waterproof is. Want de uitgeefbons doet niets liever dan lezen in bad. "De waarheid is dat de hele e-bookaffaire koffiedik kijken blijft", zo vond Richard Charkin, een Frankfurtancien die voor de Britse uitgever Bloomsbury werkt. "In de boekenbusiness weten we evenveel over de toekomst als bankiers over de schommelingen van de hypotheken en aandelen. Gelukkig kosten onze vergissingen ons niet zoveel geld. Zeker is dat iedereen in het boekenvak popelt om van het e-book een succes te maken." Doemdenkers over het papieren boek kunnen troost putten uit de omgekeerde beweging: digitale inhoud vormt intussen vaker en vaker de fond voor een papieren boek. Talloos waren de deals waarbij bloggers tot een roman of boek werden verleid en Wikipedia kreeg bij Bertelsmann een lexicon in boekvorm.

Een van de supersterren van de Buchmesse was ongetwijfeld de Braziliaanse succesauteur Paulo Coelho, die met zijn moderne newagesprookjes wereldwijd alle verkooprecords blijft verpulveren. Zijn Duitse uitgever Diogenes Verlag offreerde hem in Frankfurt een exquis feestje ter gelegenheid van honderd miljoen verkochte boeken. Coelho, die aanvankelijk door het leven wandelde als hippie en leverancier van rockmuziekteksten, kreeg een schrijversroeping toen hij een bezoek bracht aan het concentratiekamp van Dachau, wat leidde tot zijn eerste boek De pelgrimstocht naar Santiago de Compostela. Eén jaar later was het hek van de dam met De alchemist. De laatste jaren heeft Coelho zich niet enkel als halfzachte spirituele profeet geprofileerd, maar ook als voorvechter van de digitalisering van het boek.

In Frankfurt lanceerde hij opnieuw een boude stelling. Tijdens de openingspersconferentie hamerde hij erop dat uitgeverijen hun vrees moeten afleggen om hun inhoud gratis toegankelijk te maken en zich niet op stang moeten laten jagen door het schrikbeeld van de muziek- en filmindustrie. "Hoe meer je weggeeft, des te meer win je. Het internet heeft me geleerd dat je niet bang moet zijn om je ideeën te delen. Wees niet bang om anderen de kans te geven hun stem te laten horen. En laat vooringenomen standpunten los over wie wel en niet een 'schepper' is, want dat zijn we allemaal", zo zei Coelho. Coelho veegde de boekenbranche de mantel uit, omdat ze behoudende trekjes vertoont. Hij illustreerde met een voorbeeld dat piraterij zelfs allerminst kwaad kan voor een auteur. Zo liep de vertaling van De alchemist in Rusland aanvankelijk voor geen meter. Pas toen het boek in illegale kopies en later ook via Coelho's eigen website digitaal begon te circuleren, trok de verkoop aan: in 1999 1.000 exemplaren, het tweede jaar 10.000, het derde jaar 100.000 en het vierde jaar 1 miljoen. Sindsdien ziet Coelho er geen graten in om ook aanwezig te zijn op sites als Pirate Coelho, waar hij boeken digitaal wegschenkt. Het doet de verkoop van zijn boeken alleen maar goed. (DL)

De keuze van een gastland op de Frankfurter Buchmesse is een moeilijke evenwichtsoefening en heeft altijd wel een politiek tintje. Met Turkije en zijn vaak bekritiseerde mensenrechtensituatie was het dit jaar niet anders, zeker omdat vrijpostige schrijvers het in het land aan de Bosporus niet altijd onder de markt hebben. Nobelprijswinnaar Literatuur 2006 Orhan Pamuk gooide tijdens de openingsplechtigheid de knuppel in het hoenderhok, nog wel in het bijzijn van de Turkse president en zijn gesluierde echtgenote zelf. "Een eeuw lang boeken verbannen en verbranden, schrijvers in de gevangenis gooien, of doden, of ze brandmerken als verraders en ze tot verbanning dwingen - niets hiervan heeft de Turkse literatuur verrijkt. En de neiging van de Turkse staat om schrijvers en hun boeken te straffen is nog altijd niet verdwenen", zo zei Pamuk. Een delegatie van 150 Turkse uitgevers en 280 auteurs -met Pamuk en Elif Shafak als paradepaardjes - nam hartstochtelijk deel aan een eindeloze reeks debatten. Opvallend was de taboeloze openheid over de mensenrechtensituatie. Indrukwekkend was de expo over de 20ste eeuwse kanonnen van de Turkse literatuur. (DL)

l 299.000 bezoekers

l 100 deelnemende landen

l 7.373 exposanten

l 31 Vlaamse uitgevers

l 3.337 Duitse uitgevers

l 171.790 m2 tentoonstellingsoppervlakte

l 402.284 titels, waarvan 123.496 nieuwe

l 42 procent fysieke boeken

l 58 procent andere dragers

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234