Dinsdag 20/10/2020

literatuur

Frankfurter Buchmesse, het literair offensief van de Lage Landen

Beeld Fleur Van Groningen

Liefst 5,7 miljoen euro voor een vijfdaagse aanwezigheid als gastland op de Frankfurter Buchmesse? Dat lijkt veel geld. 'Maar wees maar zeker dat de economische en literaire return nog lang zal nazinderen.'

Het WK voetbal, maar dan voor boeken. Zo typeerde Koen Van Bockstal ooit de Frankfurter Buchmesse. Voor een hyperbool schrikt de directeur van het Vlaams Fonds voor de Letteren zelden terug.

Helemaal ongelijk heeft hij natuurlijk niet. Met 275.000 jaarlijkse bezoekers uit 129 landen en zijn immense hallen waar uitgevers, rechtenverkopers en literair agenten elkaar voor de voeten lopen, is de Buchmesse hét walhalla voor het mondiale boekenvak. Een cup valt er niet te verdienen. Toch zijn er verliezers en winnaars. Boekentrends worden in Frankfurt gemaakt of gekraakt. Sommigen gaan met een monsterdeal naar huis, anderen met lege handen.

"Iets beters en iets groters op het gebied van de literatuur is er gewoonweg niet", zegt Van Bockstal. "Daarom is ons gastlandschap de belangrijkste internationale gebeurtenis in de Nederlandse literatuur in de voorbije én in de komende twintig jaar", valt Tiziano Perez, zijn collega-directeur van het Nederlands Letterenfonds, hem bij.

Drieëntwintig jaar nadat Hugo Claus, Harry Mulisch en Cees Nooteboom Frankfurt mochten veroveren via een Nederlands-Vlaamse Ehrengast-rol, pogen de fondsen opnieuw de Nederlandstalige boekenmarkt in de vaart der volkeren op te stuwen. Coryfee Nooteboom pronkt weer op de eerste rij, maar de jonge(re) garde met Saskia De Coster, Fikry El Azzouzi en Ernest van der Kwast laat zich niet wegdrummen. Vertalingen in Duitsland én de rest van de wereld verzilveren, dat is de corebusiness op de Buchmesse-vloer.

Om het gastlandschap ook artistiek te laten opglanzen, werd jeugdauteur Bart Moeyaert als intendant aan het roer gezet. "Hij was de ideëenmachine die we hoopten dat hij zou zijn. Bart kent het speelveld van de Buchmesse vanbinnen en vanbuiten. Hij komt er elk jaar. Hij spreekt vlot Duits en heeft goede contacten met talloze uitgevers."

Dat deze bijzondere Buchmesse veel politieke belangstelling opwekt, bewijst de aanloop van hoge politici en gekroonde hoofden, van Vlaams minister-president Geert Bourgeois tot cultuurminister Gatz. Koning Willem-Alexander en ons koningspaar Filip en Mathilde knipten gisteravond het lint van het 2.300 m² grote gastlandpaviljoen door.

'Dit is wat we delen'

Maar waar ontstond precies het vermetele idee voor dit Buchmessegastlandschap? Aanvankelijk gingen er stemmen op om Vlaanderen als boekenland in zijn eentje naar Frankfurt te loodsen.

"In een heel vroeg stadium is daar door het Vlaams Letterenfonds inderdaad over nagedacht en voor gepleit", geeft Van Bockstal toe. "Maar dat plan is vrij snel van tafel geveegd. Juist vanwege de gezamenlijke taal en cultuur én de vervlechting van het Nederlandse en Vlaamse boekenvak, leek het ons logisch om samen naar Frankfurt te trekken. Bovendien zit meer dan de helft van de Vlaamse auteurs bij Nederlandse uitgeverijen, een extra obstakel om cavalier seul te spelen."

Tiziano Perez.Beeld rv

Tiziano Perez vult aan: "We hebben nu eenmaal goed samenwerkende letterenfondsen in beide landen. Voor een project met zo'n immense omvang kun je daar maar beter gebruik van maken."

Van Bockstal: "Merkwaardig genoeg stelden de Buchmesse-bazen vragen over hoe zo'n gezamenlijk gastlandschap kon functioneren. Ze hadden daar oprechte twijfels bij. Vanaf dag één hebben we hen gerustgesteld: het zou een meerwaarde en rijkdom betekenen. Dat vatten we ook in onze slogan: 'Dat is wat we delen'. Intussen zijn ze helemaal overstag."

Toch komt zo'n Ehrengasthonorering op de Buchmesse niet als een gebraden kip in de mond vliegen. Er gaat langdurig, intens lobbywerk en stille diplomatie aan vooraf. Om in de voetbalterminologie te blijven: andere kandidaat-gastlanden moeten overtroefd worden in uitputtende voorrondes. Deze keer waren dat Canada, Frankrijk en Mexico. Er liggen immers talloze bidbooks te lonken op de desk van Buchmesse-baas Juergen Boos.

Bovendien dien je als gastland met een flinke smak geld over de brug te komen. "We kregen voor onze aanvraag snel de steun van de commissie cultuur in het Vlaams Parlement en van toenmalig cultuurminister Joke Schauvliege. Ook auteurs, uitgevers en het hele Boekenoverleg vonden het een uitstekend idee", zegt Van Bockstal.

In Nederland stapte de politiek eveneens mee in de boot. "Vervolgens hebben we een slim bidbook opgesteld dat refereerde aan het gastlandschap van 1993, in Duitsland nog altijd gepercipieerd als een van de beste ooit", aldus Perez. Van Bockstal: "We voelden heel snel aan dat de Buchmesse evolueert naar een groter cultureel gebeuren dat de literatuur ver overstijgt. We wilden daarom naar een soort gastlandschap 2.0. Het was een must om andere creatieve industrieën en kunstdisciplines - muziek, film, beeldende kunst - erbij te betrekken. Bart Moeyaert had bovendien het gouden idee om het gastlandschap over één jaar te spreiden over heel Duitsland. Nochtans heb je Ehrengasten die in een week Frankfurt al hun poer verschieten. Kijk nu: in de aanloop zijn er al meer dan 400 literaire en andere evenementen op poten gezet. Dat hadden ze daar nog nooit meegemaakt." Perez: "We dachten meteen aan een wisselwerking. 'Duitsland' is daarom het thema van de Nederlandse Boekenweek geworden. Zo gaven we ook de Duitse literatuur iets terug en genoten Duitse auteurs hier extra bekendheid."

Het kostenplaatje van het Nederlands-Vlaamse gastlandschap is niet onaanzienlijk: 5,7 miljoen euro, elk voor de helft afkomstig van beide overheden. Daarmee wordt geïnvesteerd in het gastlandpaviljoen en de aanwezigheid op de Buchmesse zelf.

Maar ook het brede culturele programma - met tentoonstellingen, dans, theater, film en de programmering op festivals in heel Duitsland in het voorjaar van 2016 - is daarmee gefinancierd. Auteurs als Saskia De Coster, Niña Weijers en Yves Petry gaven optredens op festivals als lit.Cologne, Leipzig, Erlangen, München, International Literatur Berlin of het Harbour Front Literaturfestival Hamburg.

Het paradepaardje in Frankfurt is ongetwijfeld het gastlandpaviljoen, door The Cloud Collective opgevat als een denkbeeldig strand, met zandkleurige bakstenen. Vlaanderen en Nederland delen immers de Noordzee. Grote projectieschermen van 75 bij 3 meter, poëzie over de zee en stoelen van het ontwerpersduo Muller Van Severen moeten zorgen voor een "oase van rust te midden van de Buchmesse-hectiek". Van Bockstal: "Een acteur staat klaar om onverwachts poëzie in je oor te fluisteren. En er zijn ruimtes voor lezingen, debatten en filmfragmenten."

Documentaires over schrijvers

Een trekpleister zijn de nagelnieuwe documentaires over Vlaamse en Nederlandse auteurs. "Er ontbrak beeldmateriaal over een hele generatie. Met 250.000 euro steun van het Vlaams Audiovisueel Fonds en de VPRO hebben jonge en bekende cineasten die lacune opgevuld."

De documentaires van circa een halfuur zijn in het voorjaar van 2017 ook op Canvas te bekijken. En o ja, bourgondisch boemelen is in het paviljoen ook mogelijk, elke dag vanaf vijf uur, via een happy hour met Vlaamse auteurs en uitgevers.

Drie jaar lang lopen de letterenfondsen al op de toppen van hun tenen voor de rush naar Frankfurt. Is het de inspanning allemaal waard? "Jazeker", knikken Van Bockstal en Perez unisono. "Je moet die aandacht als klein taalgebied gewoon grijpen. Al gaan we wel zorgen dat onze medewerkers nadien geen collectieve burn-out hebben." (lacht)

Perez specifieert: "Laat ik nog eens wijzen op het gastlandschap van 1993. Dat gaf een enorme duw aan de Nederlandse literatuur en zette schrijvers als Margriet de Moor, Maarten 't Hart, Cees Nooteboom en Connie Palmen op de internationale kaart. Maar wat er voor én na de Buchmesse gebeurt, is minstens even belangrijk. Je moet je profileren op andere internationale festivals en de aandacht verzilveren in vertalingen."

En dat merk je zelfs al voor de start van de Buchmesse. "Vlaamse auteurs als Saskia De Coster en Fikry El Azzouzi wekken nu al volop Duitse belangstelling", benadrukt Van Bockstal. "Ik had nooit gedacht dat het zo'n vaart zou lopen. Ook David Van Reybrouck en onze illustratoren en striptekenaars doen het goed."

Perez: "Mij valt de aandacht voor bepaalde jongere Nederlandse auteurs op. Ernest van der Kwast stond bijvoorbeeld in de top 15 van best verkochte boeken van Der Spiegel. Maar ook Arnon Grunberg en Tommy Wieringa scheren hoge toppen. Ze zitten in Duitsland nog niet op het bekendheidsniveau van Cees Nooteboom, maar lang zal dat hopelijk niet meer duren."

Rode loper

Vlaanderen en Nederland gaan intussen prat op een recordaantal van 434 Neuerscheinungen, een welluidend woord voor titels uit de gastlanden die speciaal voor de Buchmesse naar het Duits vertaald zijn - 306 daarvan zijn romans, non-fictie, poëzie, theater, kinder- en jeugdliteratuur, strips of graphic novels. De overige titels zijn onder meer reisgidsen, kookboeken en zelfhulpboeken. "Nooit eerder gebeurd", zegt Van Bockstal.

Maar hebben de letterenfondsen er zicht op of die later ook daadwerkelijk over de toonbank gaan? Perez geeft toe dat het koffiedik kijken is: "Het is voor ons onmogelijk om meteen te traceren of die allemaal verkopen. Dat moet je over meerdere jaren uitzoeken. We willen dat beter monitoren. Bij succesvolle boeken besluit een buitenlandse uitgever natuurlijk al snel om met een auteur door te gaan, nadat wij ze met een vertaalsubsidie bijsprongen."

Voorbeelden van auteurs die aanslaan met een tweede boek in Duitsland zijn Dimitri Verhulst, Elvis Peeters, Stefan Brijs en Fikry El Azzouzi. Bij Nederlandse auteurs zie je dat bij Wytske Versteeg en Ernest van der Kwast.

Voor veel auteurs - uit Vlaanderen komen ze met 99 stuks naar Frankfurt afgezakt - is de Buchmesse een regelrechte hoogmis. Maar voor de gewone lezer is de Frankfurter Buchmesse wellicht een ver-van-mijn-bedshow. Temeer daar de eerste drie dagen bestemd zijn voor professionals en je op andere dagen enkel boeken mag kijken, maar niet kopen.

Beeld Fleur Van Groningen

"Natuurlijk is dit vooral een vakbeurs", knikt Van Bockstal. "Maar fenomenen als Dan Brown of E.L. James zijn groot gemaakt in Frankfurt als gevolg van rechtendeals waar plots iedereen op springt.

"Duitsland is het land waar de rode loper wordt uitgerold voor de rest van de wereld. Voor lezers is het toch niet belangrijk dat ze met hun neus op de deals zitten? Wil jij haarfijn weten wat er allemaal gebeurt bij de organisatie van een WK of achter de schermen van een groot cultureel festival?

De lezer merkt de gevolgen later wél in de boekhandel." Perez: "Het is gewoon erg belangrijk om jezelf als cultuurland in het buitenland te profileren. Zeker in Duitsland, dat veel toerisme naar Nederland en Vlaanderen genereert."

De economische neveneffecten zijn niet te verwaarlozen, vermoeden de directeuren. "Laten we ook de economische voordelen voor vertalers, auteurs en uitgevers niet vergeten. Geloof me, je hebt je investering snel terug, hoor. Reken daarbij de media-aandacht in de print- en audiovisuele media. Vanuit de optiek van free publicity is dat een gouden zaak."

Kansen voor alle generaties

Opvallend is dat de letterenfondsen voorzichtig omspringen met het uitdragen van een poëticale visie op de Nederlandse literatuur. "Dat is een heel ingewikkelde kwestie", bekent Van Bockstal. "Wij zijn nooit op zoek gegaan naar hokjes, trends en categorieën, maar wilden vooral uitgaan van de kracht van elke auteur. We laten iedereen zijn eigen verhaal vertellen. Je kunt toch moeilijk nog met de volksaard van de literatuur komen aandraven?

"Natuurlijk zie je in Vlaanderen Wereldoorlog I thematisch sterker naar voren komen - logisch, hij heeft bij ons ook meer impact gehad - en heb je dat onderscheid tussen die katholieke en protestantse achtergrond. Zowel in Nederland als Vlaanderen zie je dan weer de multiculturele samenleving en de migratie opduiken. Daarin volgen we een Europese trend: literatuur met een heel open venster naar de wereld.

Koen Van Bockstal.Beeld jonas lampens

"Bovendien wilden we niet enkel gevestigde namen als Nooteboom of De Moor in het zonnetje zetten. Het is een bewuste keuze om kansen te geven aan alle generaties én aan de spannende dingen die er vandaag gebeuren."

In de aanloop naar de Buchmesse is daarom ook de Duitse pers volop gepamperd. Zo maakte ze een voorbereidende troepenschouw door Vlaanderen en Nederland. Dat resulteerde in veel media-aandacht, van de Frankfurter Allgemeine tot de Berliner Zeitung. Welk beeld koestert de Duitse boekenpers intussen van de Laaglandse literatuur, ook na de Lesereisen van Vlaamse en Nederlandse auteurs in Duitsland? "Ze bleken verrast door de creatieve manier waarop in Vlaanderen en Nederland met het boekenvak wordt omgegaan. De onafhankelijke boekhandel doet het hier bijvoorbeeld stukken beter dan in Duitsland, waar Amazon een grotere greep heeft.

"Ook op het vlak van literaire evenementen keken ze raar op. In Duitsland is een literaire lezing vrij simpel: zet iemand aan een tafel met een glas water voor zich en laat hem een uur voorlezen. In Vlaanderen moet je dat écht niet meer proberen. Vandaar dat het Das Mag Leesclubfestival in Berlijn hoge ogen gooide. In Duitsland gaat het er stroever en plechtiger aan toe.

"Tegelijk bezit literatuur er een veel hogere status, waar ik dan weer jaloers over ben. Ook onze openheid om samen te werken viel hen op. Ze noemen het daarom wel eens 'het gastlandschap van het hart'. Het zit 'm in details: er zijn heel wat Nederlandstalige auteurs die speciaal een cursus Duits zijn gaan volgen om ter plekke te kunnen optreden. Zo win je natuurlijk zieltjes." (lacht)

Enigszins verrassend voor de openingsceremonie: Grunberg wordt geflankeerd door Charlotte Van den Broeck. Er zijn grotere namen, toch?

Van Bockstal: "Charlotte was zelf totaal verrast. We wilden twee schrijvers: een Nederlander en een Vlaming, dat stond vast. Na een pleiade van mannen wilden we eindelijk eens een vrouwelijke stem opvoeren, iemand van de hele jonge generatie, iemand die een bijzondere combinatie zou vormen met Arnon Grunberg. Charlotte ligt geheel in de lijn van de keuze van artistiek intendant Bart Moeyaert. We wilden gewoon een duidelijk statement."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234