Zondag 15/09/2019

'Frank wilde zijn gelijk halen'

Een van de sociologische pijlers van iedere Europese sociaaldemocratie zijn - al eeuwenlang - de progressieve intellectuelen, in de universiteiten en de kunsten. Met het buitenzetten van Frank Vandenbroucke raakte sp.a in één klap zowat al haar goodwill bij deze groep kwijt.

Donderdagavond 2 juli 2009. Het had een historische bijeenkomst moeten worden, daar in het socialistische vakantiehuis De Ceder in Deinze. Voor het eerst in vijftien jaar, sinds de Agusta-affaire de wondergeneratie van sp.a genadeloos uit elkaar speelde, hadden Karel Van Miert en Louis Tobback elkaar de hand moeten drukken. Maar twee weken voordien bezweek Van Miert aan een hartstilstand, toen hij kersen plukte.

Er staat dus, dramatisch en letterlijk, een lege stoel rond de tafel. De andere zijn gevuld met de geschiedenis van dertig jaar socialistische partij: Johan Vande Lanotte, Steve Stevaert, Fred Erdman, Norbert De Batselier, Willy Claes, Louis Vanvelthoven, Freddy Willockx en Louis Tobback. En ook de baas van de socialistische mutualiteit, Guy Peeters, en ABVV-voorzitter Rudy De Leeuw tekenen present. Even na tienen, na afloop van de Vlaamse regeringsonderhandelingen die dag, komt ook voorzitter Caroline Gennez ter plekke.

De enige echte afwezige is vicepremier in de Vlaamse regering en minister van Onderwijs Frank Vandenbroucke. Het is dan ook zijn hoofd dat op tafel staat.

Krijgt Gennez groen licht om hem te passeren wanneer binnenkort de nieuwe ministers moeten worden aangeduid? Dat is de vraag die in Deinze op tafel ligt. Sinds haar aanduiding als opvolger van Vande Lanotte is het voorzitterschap van Gennez vrijwel permanent onderwerp van debat en kritiek geweest. Het culmineerde eerder in een rel rond de mogelijke naamsverandering van de partij, bekendgemaakt door Bert Anciaux en onmiddellijk afgeschoten door Louis Tobback, die al zijn duivels ontbond om Anciaux en Gennez in de gracht te rijden.

Die ruzie was enigszins bijgepraat, maar dat betekende nog niet dat Gennez het volle vertrouwen van al haar voorgangers genoot. Tot aan de verkiezingen van 7 juni leek het er sterk op dat zij, mochten de rampzalige peilingen worden bewaarheid, met een bos bloemen en een fles porto naar de uitgang zou worden begeleid. Gennez had zich daar trouwens al bij neergelegd, en sleepte zich met een haast fatalistische manmoedigheid door de campagne.

Ook al was het resultaat verre van florissant, toch werd de absolute catastrofe vermeden, en ook bij de vorming van de nieuwe coalitie - waar niet de socialisten, maar de liberalen werden buitengehouden - reed de voorzitter een vrijwel foutloos parcours. Iets wat ook bij de oude krokodillen niet onopgemerkt bleef. "Misschien is ze niet de allergrootste klasbak die we ooit hebben gehad, maar ze heeft dat perfect gedaan en vooral stalen zenuwen getoond in die lastige periode", zegt een deelnemer aan de reünie.

De krokodillen - ze laten zich de omschrijving als geuzennaam welgevallen - vonden dan ook dat er geen twijfel meer mocht blijven bestaan over de positie van de voorzitter, en besluiten zich die avond in juli unaniem en onvoorwaardelijk achter haar te scharen. Tegelijk doen ze de belofte zelfs geen schijn van 'schoonmoederschap' over haar te laten hangen. Lees: Gennez mag voortaan doen wat ze het best acht, de krokodillen zullen zwijgen. Wat voor Gennez, die in de komende week over de ministerportefeuilles voor de partij moet beslissen, een opluchting betekent.

Hou even je mond

Tussen haar en Vandenbroucke botert het absoluut niet. Het is ook niet de eerste aanvaring van de eigenzinnige onderwijsminister met andere kopstukken. De open brief die hij ooit schreef over de toekomst van de sociale zekerheid - waarin hij de uitbreiding van paars naar een tripartite bepleitte - is hem door Steve Stevaert, die de brief in Cuba moest lezen, nooit vergeven. De meer unitaire garde, met Willockx en Claes op kop, heeft het dan weer lastig met de zeer federalistische en uitgesproken Vlaamse koers die Vandenbroucke bepleit. En met het feit dat hij zichzelf een stuk belangrijker acht dan Gennez.

Tekenend is de anekdote die inmiddels binnen de sp.a-top volop de ronde doet: tijdens een onderhandelingssessie met sp.a zegt Kris Peeters (CD&V) op een bepaald ogenblik: "Frank, hou nu even je mond, ik onderhandel nog altijd in eerste instantie met de delegatieleider. En dat is bij mijn weten Caroline, niet jij."

Wanneer Vandenbroucke twee dagen later het verslag van de bijeenkomst in Deinze in De Morgen leest, weet hij dat zijn dagen als minister over zijn. Pascal Smet wordt aangeduid als zijn opvolger. Vandenbroucke zal nog twee jaar in het parlement blijven, om dan voor een academische carrière te kiezen. Niemand in de buitenwereld begrijpt wat er echt is gebeurd, maar de verontwaardiging is immens.

Een aanwezige toen: "Natuurlijk viel dat niet uit te leggen aan de buitenwereld, maar we zagen echt geen andere oplossing meer. De relatie tussen die twee was onmogelijk geworden. De afgelopen jaren is Frank een ander mens geworden, maar toen had hij zichzelf gewoon onmogelijk gemaakt. Zijn eigenzinnigheid was zo groot dat niemand er nog mee wilde praten."

Een kaderlid van de partij: "Dat zal wel, maar toch viel het niet uit te leggen. Die beslissing is ons ook zeer kwalijk genomen door de vakbond en de mutualiteit. Er zijn in mijn hele loopbaan op de Grasmarkt nooit méér lidkaarten teruggestuurd dan op dat ogenblik. Het heeft het voorzitterschap van Caroline ook gekraakt."

Een voormalig minister: "Frank kon met enig dedain anderen laten voelen dat hij slimmer was, en aangezien hij waarschijnlijk slimmer was dan zowat iedereen... Hij was ook de kop van Jut van de PS geworden, die hem veel te rechts en te Vlaams vond. Hij trok zich geen fluit aan van wat Gennez vroeg of zei: van 2004 tot 2009, in de Vlaamse regeringen-Leterme en Peeters, waarin hij vicepremier was, bleef het eigenlijk één langgerekte, permanente ruzie over wie nummer één van de partij was. Dat moest vroeg of laat clashen, dat was voor iedereen binnen de top zonneklaar. Maar in die tunnelvisie zijn we wel één ding vergeten: je krijgt nooit verkocht dat je het slimste jongetje van de klas uit de school zet. Plots voelden alle academici zich bijna bedreigd door de partij."

Een oud-medewerker van Vandenbroucke: "Schrijnend is daarbij dat ik echt niet de indruk had dat het Frank om de macht zelf te doen was. Hij wilde, zoals veel intellectuelen, gewoon zijn gelijk halen, de discussie aangaan. Argumenten, feiten en cijfers laten spreken. Maar wat hij vergat, is dat er meerdere soorten van gelijk zijn, en dat er naast een rationeel vaak een emotioneel gelijk bestaat dat je moet kunnen halen. En net op dat emotioneel gelijk was de hele strategie van Patrick Janssens en Steve Stevaert gebaseerd. Zij konden Franks bloed op een bepaald ogenblik wel drinken. Ik heb Stevaert ooit na een partijbureau vertwijfeld horen uitroepen: 'Met argumenten kan ik het in een discussie nooit halen van Frank, en toch heb ik gelijk!'"

De aversie van Stevaert tegen intellectuelen in het algemeen, en Vandenbroucke in het bijzonder, was geen publiek geheim. Zoals nogal wat hoogbegaafde mensen zonder diploma had Stevaert het niet echt begrepen op die wereldvreemde academici, die misschien wel alle theorieën kenden, maar het wezen van de struikelende en hinkende mens veel minder. Bij veel gelegenheden liet hij zich graag de boutade ontvallen dat Vandenbroucke "ongetwijfeld de meest populaire socialist was bij al diegenen die er in hun hele leven nooit aan zouden denken op de socialisten te stemmen."

Een kabinetsmedewerker van Vandenbroucke: "De rel speelde ook in de periode dat 'het socialisme gezellig moest zijn, of niet zou zijn'. Frank gruwde daarvan, wou mordicus misschien negatieve en moeilijke, maar volgens hem juiste en noodzakelijke boodschappen blijven brengen. Hij kan daarin zo koppig als een steenezel zijn. Inhoudelijk en op lange termijn had hij gelijk, maar het stond haaks op de lijn van Stevaert om op korte termijn de partij zo populair en geliefd mogelijk te maken. Je mag ook nooit vergeten dat Frank ontdekt is door Willy Claes, toe hij in een debat de installatie van de kruisraketten bekritiseerde, waar Willy nochtans voorstander van was. De Agusta-generatie had een traditie in het verwelkomen van mensen die haar tegenspraken, die kwamen makkelijker op een kabinet dan ja-knikkers. Maar met Stevaert en Gennez werd het toen een persoonlijke aversie en wederzijdse minachting. Er was geen gesprek meer mogelijk."

"Vergeet ook niet dat de familie Tobback het niet heel erg vond dat er een Leuvense kandidaat-minister minder zou zijn. Dat maakte de ruimte voor Bruno alleen maar wat groter", zegt een oud-minister.

Studiecentrum

Het ging ook verder dan de figuur Frank Vandenbroucke. Janssens en zeker Stevaert hadden het echt niet begrepen op academici, en bijgevolg nooit echt geïnvesteerd in het 'Studiecentrum Emile Vandervelde', ooit de intellectuele denktank van de partij. Stevaert noemde hun tijdschrift Samenleving en Politiek "de zandbak waarin de intellectuelen van de partij konden spelen, zodat ze elders geen kwaad zouden aanrichten". Na de verloren verkiezingen van 1999 werd het blad uit geldnood overgedragen naar de progressieve Stichting Gerrit Kreveld.

Een lid van de Agusta-generatie: "Wij begrepen dat niet. Het 'Sevi' was voor ons van levensbelang geweest. Onder Louis Tobback was dat een instituut geworden dat ons door andere partijen werd benijd. Per thema kwamen daar toen groepen van soms 25 man bij elkaar: rectoren, proffen, topkaders van universiteiten, ziekenhuizen, het bedrijfsleven, het middenveld. Men ervoer het als een eer om daar uitgenodigd te worden, al was het maar om de illusie te hebben dat je invloed op het beleid had uitgeoefend. Guy Spitaels van de Parti Socialiste, ook een man die ooit de bijnaam 'Dieu' droeg, had dan weer een ander model: een netwerk van een honderdtal mensen, van de gouverneur van de Nationale Bank over alle sociale partners tot de grootste experten op zowat ieder terrein. Iedere zondagavond stuurden die hem één A4 per fax - internet bestond nog niet - met wat hun de belangrijkste aandachtspunten van de afgelopen en de komende week leken te zijn in hun sector. Wel, niemand in België was beter geïnformeerd dan Spitaels."

Een oud-minister: "Luc Coene en Jan Smets van de Nationale Bank deelden natuurlijk hun kennis met hun respectieve partijen, Open Vld en de CD&V. Ik denk niet dat bij ons de afgelopen jaren ook maar één keer is gebeld naar Norbert De Batselier, onze man bij de Nationale Bank. Of naar Bea Cantillon, toch een wandelende encyclopedie over sociale zekerheid en armoedebeleid."

"Je mag Stevaert daarin toch niet onderschatten", stelt een andere oud-minister. Hij zag ongeveer iedere middag een expert uit een bepaalde sector, en meestal waren die mensen verbaasd over wat hij allemaal al wist. Steve kon zich wat trager voordoen dan hij was, maar zo traag hij sprak, zo bliksemsnel kon hij denken. Hij kende vanuit al die contacten de werelden van de energie, de bouw, intercommunales, banken en verzekeringen en de media door én door. Het klopt dat het zijn privénetwerk was, niet dat van de partij. Maar al die hoogbegaafden die dachten dat hij alleen maar een toevallig omhooggevallen cafébaas was, vergisten zich schromelijk."

Gratis

Tijdens ons laatste gesprek vroeg ik Stevaert waar die gebetenheid op intellectuelen vandaan kwam. Hij antwoordde: "Waarom lopen er zoveel links-liberale jongeren rond die met de sp.a niets te maken willen hebben? Omdat de intellectuele socialisten hen hebben weggejaagd, omdat we hen vies bekeken omdat ze wat meer verdienden dan hun ouders, die nog arbeiders en dus wel goede socialisten waren. Intellectualisme wordt soms zo politiek correct dat het mensen uitsluit. En de arme mensen die overbleven en last hadden van de multiculturele samenleving, zijn door onze intellectuelen dan weer uitgekreten voor racisten en zo naar het Vlaams Belang gejaagd. Ziedaar de bijdrage van de intellectuelen aan de groei van sp.a."

"Intellectuelen doen mee aan Veertig dagen zonder vlees, terwijl we hoofdsponsor van de nationale Stoofvlees met friet-dag zouden moeten zijn. Als ik zei dat we de verkiezingen hadden verloren omdat er minder mensen op ons hadden gestemd, dan begonnen ze te schuimbekken. Dat was te simpel, maar het is wel waar."

Maar waarom daagde hij ze niet uit op eigen terrein, waarom heeft hij bijvoorbeeld nooit vaker het gratisconcept uitgelegd? Want dat was een puur socialistische en herverdelende maatregel. Een gemeenschapsdienst als busvervoer wordt niet betaald door de gebruiker, maar met belastinggeld van iedereen. Als dat correct is geïnd, dan betalen rijken er dus meer voor dan armen. En van de bus wordt dan weer meer gebruik gemaakt door armen dan door rijken, dus herverdeel je zelfs tweemaal. Dat is toch een mooi verhaal?

Stevaert: "Alleen een intellectueel wil die uitleg. Die mensen op de bus hadden dat ook wel door, weet je. Waarom moest ik aan madammen met een bontjas gaan uitleggen dat ik in hun zakken had gezeten? Ik wilde dat die madammen voor mij stemden."

"Ik heb de intellectuelen te veel gejend, ik geef het toe, maar ik was er ook zo allergisch voor geworden. Ik heb niets tegen slimme intellectuelen, maar ik heb er in mijn leven zo weinig ontmoet."

En de zaak-Vandenbroucke dan? Een oud-minister: "Na die vergadering in Deinze was het duidelijk dat Frank geen minister meer zou worden. Caroline heeft hem toen voorgesteld om Europees lijsttrekker te worden, tegen Guy Verhofstadt en Jean-Luc Dehaene. Dat was toch geen brute defenestratie? Je had dat evengoed als een grote promotie kunnen verkopen. Het was een elegante uitgang, maar Frank was zo koppig dat hij weigerde."

"De argwaan zat bij Frank na die geheime vergadering zo diep dat hij het zaakje niet vertrouwde", legt een oud-kabinetsmedewerker uit. Zou hij wel de steun van de partij krijgen om in Europa in de juiste commissies te komen, om daar echt iets te kunnen doen? Hij geloofde het niet, werd lichtjes paranoïde, misschien zelfs met reden, en bleef dus koppig zitten. En schrok toen dan toch het onvermijdelijke gebeurde."

Een oud-voorzitter: "Het was nog maar eens een Grieks drama. Een lose-lose voor iedereen. Frank weggestuurd in de woestijn, het voorzitterschap van Caroline onthoofd. Ze is die beslissing eigenlijk nooit te boven gekomen. Vanaf dan zaten we in de Vlaamse regering ook nog eens met een redelijk verzwakte ploeg. Kathleen Van Brempt haalde bij de Europese verkiezingen 150.000 stemmen, terwijl Dehaene er 450.000 en Verhofstadt 560.000. haalden. Ook daar hadden we dus prijs. En in alle culturele en universitaire milieus van het land waren ze ervan overtuigd dat we bij sp.a helemaal gek waren geworden. Misschien was het inderdaad wel een tijdelijke vlaag van zinsverbijstering."

Een volksvertegenwoordiger: "Patrick eerst naar Antwerpen en dan naar het voetbal, Steve eerst gouverneur en dan naar de privé, Frank naar de unief. Het is allemaal zo niet bedoeld geweest, maar als je eigen grote namen geen toekomst meer zien in hun partij, hoe moet je dan jonge universitairen gaan overtuigen om daarvoor te gaan militeren?"

Morgen in deel vier: Waar zijn plots al de arbeiders gebleven?

---

In deel twee is een foutje geslopen. Patrick Janssens werd wel degelijk Antwerps burgemeester in 2003, maar de verkiezingen waarin hij de affiches zonder de naam van de partij gebruikte, waren in 2006, niet in 2003.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234