Dinsdag 01/12/2020

Boekenrecensie

Françoise Frenkel schreef slechts één boek, maar wat voor een

Beeld RV

Een ontdekking van formaat, bijna te vergelijken met het boven water komen van het oeuvre van Irène Nemirovsky: zo is Niets om het hoofd op neer te leggen van de Joodse vluchtelinge Françoise Frenkel in Frankrijk onthaald.

In 1945 verscheen bij de onooglijke Zwitserse uitgeverij Jeheber een boek van ene Françoise Frenkel. Het was het hallucinante en tegelijk onderkoelde relaas van een Joodse boekverkoopster op de vlucht voor de nazi’s, die vanuit Berlijn na veel omzwervingen uiteindelijk in Zwitserland strandde. De oplage was beperkt.

Een jaar of acht geleden stuitte de Franse schrijver Michel Francesconi in een partij tweedehandsspullen te Nice op een beduimeld exemplaar van
Rien où poser sa tête. Via een vriendin van Francesconi kreeg uitgeverij Gallimard lucht van de tekst, en er werd besloten tot een heruitgave. Meteen raakte het boek een gevoelige snaar. Zelfs Robert Fisk sprak van ‘een indrukwekkend literair verslag van de menselijke waanzin’.

Gallimard zocht Nobelprijswinnaar Patrick Modiano aan voor het voorwoord, en dat is niet verbazingwekkend. In zijn oeuvre boog hij zich al vaker over het lot van door de nazi’s opgejaagde vrouwen. In De horizon (2015) lezen we zelfs hoe verteller Jean Bosmans tot in Berlijn sporen zoekt van zijn verdwenen ex-geliefde Margaret, die er een buitenlandse boekhandel blijkt te drijven...

De Berlijnse jaren

Frenkel (1889-1975) wist al heel snel dat ze boekhandelaar wilde worden, ‘de enige bezigheid die voor mij de moeite waard was’. De uit Polen afkomstige vrouw bracht haar jeugd- en studiejaren in Parijs door en struinde voortdurend langs ‘de vochtige oude bakken van de bouquinistes’. Ze leerde het vak in een boekhandel in de rue Gay-Lussac. ‘Ik begon sympathie op te vatten voor de klanten: in gedachten liep ik met sommige bezoekers een eindje mee, denkend aan hun kennismaking met het aangeschafte boek.’

Bij een doortocht in Berlijn rees het plan om daar een boekhandel met Franse literatuur te beginnen. In 1921 opende ze de zaak en vrijwel meteen ontstond er een stormloop. Frenkel werd er een spil van het intellectuele leven. Maar naarmate de jaren dertig vorderden, werd de grond haar steeds heter onder de voeten – haar man Simon Raichenstein was trouwens al eerder naar Parijs vertrokken.

Onderkoelde dramatiek

Pas kort voor het uitbreken van de vijandelijkheden keerde Frenkel terug naar de Franse hoofdstad. Maar ook daar joeg het Vichy-regime haar op en ze vertrok richting Avignon, Grenoble en Nice, ten prooi aan razzia’s en arrestaties. De touwen raakten steeds strakker ingesnoerd.

Uiteindelijk zou ze – met veel meeval – in Zwitserland geraken. Daar schreef ze haar navrante belevenissen op. Zonder stemverheffing, bijna onderkoeld, wat de dramatiek nog meer verscherpt, maar met het besef dat haar getuigenis pertinent en betekenisvol is. Soms bitter, dan weer met een geamuseerde distantie, kijkt ze naar haar gehavende bestaan.

Stem uit de schemering

Over haar naoorlogse leven deed Frenkel er altijd het zwijgen toe. Ook over de dood van haar echtgenoot, die in juli 1942 naar Auschwitz werd gedeporteerd, rept ze met geen letter.

Niets om het hoofd op neer te leggen zou Frenkels enige boek blijven. Maar wat voor een. ‘Zo zal haar boek voor mij altijd de brief van een onbekende blijven die heel lang, door iedereen vergeten, poste restante is blijven liggen, en die ons, zo lijkt het, per abuis bereikt maar misschien wel aan ons was gericht’, noteert Modia­no. Frenkel, deze stem uit het schemerduister, overleed op 18 januari 1975 volkomen anoniem in Nice.

Françoise Frenkel, Niets om het hoofd op neer te leggen, Atlas Contact, 237 p., 19,99 euro. Vertaling door Marianne Kaas.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234