Donderdag 20/02/2020
Francesca Vanthielen en Sarah Tak van de Klimaatzaak.

Klimaat

Francesca Vanthielen en Sarah Tak: ‘Rechters kunnen klimaatbeleid afdwingen’

Francesca Vanthielen en Sarah Tak van de Klimaatzaak.Beeld Wouter Van Vooren

Na vijf jaar juridische haarklieverij komt de grootste rechtszaak in ons land alsnog op kruissnelheid. ‘Wij hebben ons gedwarsboomd gevoeld door de overheid. Door hun onwil brengen politici de bevolking steeds meer in gevaar’, zeggen Francesca Vanthielen en Sarah Tak van de Klimaatzaak.

Een kleine zestigduizend Belgen wachten gespannen op nieuws uit Den Haag. Daar spreekt de Hoge Raad der Nederlanden zich vrijdag uit over de klimaatzaak waarin milieuorganisatie Urgenda de overheid nalatigheid en schuldig verzuim aanwrijft wegens te slap klimaatbeleid.

Inhoudelijk gaven een rechter in eerste aanleg en een collega in beroep Urgenda gelijk, maar de overheid voert bij de Hoge Raad aan dat de scheiding der machten is geschonden. Omdat deze pionierszaak in verschillende landen is gekopieerd, troept de wereldpers vrijdag samen in Den Haag. Net zoals enkele van die bijna zestigduizend Belgen. Zij zijn de medestanders van de Belgische klimaatzaak die in december 2014 door enkele prominenten is gelanceerd en die de vier bevoegde ministers voor de rechter daagt.

Tom Lenaerts, Stijn Meuris, Nic Balthazar en Francesca Vanthielen zijn de bekendste koppen. “Dat we onze vijfde verjaardag zouden meemaken had toen niemand geloofd”, zegt Vanthielen. (fel) “Anderhalf jaar lang is gebakkeleid over een futiliteit, namelijk de taal waarin het proces moet worden gevoerd.”

Sarah Tak, coördinator bij Klimaatzaak, corrigeert. “Nee, het duurde bijna drie jaar voor over die taalkwestie is geoordeeld.”

Vanthielen (lacht): “Zolang heeft dat spelletje dus geduurd dat mijn geheugen me in de steek laat.”

Was het echt een spelletje?

Vanthielen: “Het voelde als obstructie. Zeker toen de Vlaamse overheid zich in de herfst van 2015 niet neerlegde bij de uitspraak van de rechtbank van eerste aanleg die een taalwijziging van het Frans naar het Nederlands verwierp. Vlaanderen stapte toen naar de arrondissementsrechtbank, maar die verwierp de taalwijziging ook. Toen wij dan in de lente van 2016 tegen elkaar zeiden dat we in het najaar eindelijk zouden starten met de inhoud en iemand opperde dat Vlaanderen mogelijk nog naar Cassatie zou stappen, kon niemand geloven dat ze het zover zouden durven drijven. Maar het gebeurde toch. En het duurde twee jaar tot ook Cassatie het verzoek van (ex-CD&V-minister van Omgeving) Joke Schauvliege van tafel veegde.”

Tak: “Bestaan jullie nog?, vroegen mensen ons. Gelukkig zijn velen ons blijven steunen met giften. Zonder hen en de comedians van Comedy for the Climate hadden wij dit financieel niet volgehouden.”

En nu?

Tak: “Sinds februari wisselen we met de overheden schriftelijk argumenten uit en nu hebben wij onze besluiten neergelegd. De overheden hebben tot maart voor een ultieme repliek. In het najaar van 2020 komen de pleitzittingen en de uitspraak.”

Wat eisen jullie precies?

Tak: “Dat België handelt naar wat het in het Klimaatakkoord van Parijs belooft. Daarin staat dat we de opwarming onder anderhalve graad moeten houden om gevaarlijke omslagpunten te vermijden. De wetenschap is niet betwist en ons land heeft ‘Parijs’ ondertekend. Nooit heeft het in de klimaatonderhandelingen gesteld dat het de doelstelling niet kan halen. Vertaald naar België betekent het Akkoord van Parijs dat wij als land tegen 2025 tussen 42 en 48 procent minder broeikasgassen mogen uitstoten, tegen 2030 tussen 55 en 65 minder en nul in 2050. Wij eisen dat België dat realiseert.

“Dat lijkt erg veel, zeker nu Vlaanderen beweert dat enkel 32,6 procent minder tegen 2030 realistisch is. Maar zelfs als we in 2050 niets meer uitstoten, is er nog altijd 50 procent kans dat we toch boven die anderhalve graad pieken. Er is geen marge.”

Moet het niet realistisch, haalbaar en betaalbaar blijven?

Vanthielen: “De realiteit is wat Sarah zegt. De politieke onwil brengt ons steeds meer in gevaar. (Minister van Omgeving) Zuhal Demir (N-VA) claimt dat zij realistisch is en zet zo wie wijst op de realiteit weg als alarmisten, religieuzen. Dat is een bekende tactiek die ook de tabaksindustrie gebruikte. Politici kennen de rapporten van het IPCC (VN-klimaatpanel). Ze weten zeer goed wat er op ons afkomt en dat, hoe langer we wachten met doen wat moet, hoe meer het ons zal kosten. Brussel en Wallonië tonen nu wel meer ambitie, maar toch doen de Belgische overheden samen vooral alsof het realistisch is om te talmen en Parijs niet na te leven. Men verzwijgt dat dat ons net veel meer zal kosten. Zo’n overheid draait ons een loer. Daar moet je alarm over slaan.”

Wat voorafging

Op 1 december 2014 stelde vzw Klimaatzaak, getrokken door enkele bv’s, de vier Belgische overheden in gebreke wegens nalatig klimaatbeleid. Klimaatzaak vraagt hen om hun verplichtingen – de Belgische uitstoot van broeikasgassen tegen 2020 met 40 procent verminderen ten opzichte van 1990 – na te komen. Omdat consensus onmogelijk blijkt, dagvaardt Klimaatzaak in april de vier overheden en start in juni 2015 de rechtsprocedure. Omdat een van de partijen (het Waals Gewest) de woonplaats buiten Brussel heeft, moet de zaak volgens de geldende taalwetgeving ook in het Frans ingeleid worden. Maar het Vlaams Gewest gaat in het verweer. Die procedurekwestie sleept aan van juni 2015 tot april 2018. Eind 2020 wordt de uitspraak verwacht.

Maar is er wel budget en draagvlak?

Vanthielen (geërgerd): “Dat woord wordt totaal uitgehold. Er is geen draagvlak voor rekeningrijden, zegt (Vlaams minister-president) Jan Jambon (N-VA) dan. Pardon? Je hebt het VBO mee en heel veel mensen die dagelijks kostbare tijd verliezen met woon-werkverkeer. Bedrijven zijn vragende partij omdat ze merken hoe zwaar de kosten van de files beginnen te wegen. De studies blijven maar komen over hoe dit op veel vlakken een win-win zou zijn. Ja, er zijn mensen die in een te zwakke positie zouden komen. Maar waarom moet men doen alsof corrigeren en compenseren niet kan, terwijl er voor zoveel zaken sociale correcties bestaan? Drogredenen doen ons kostbare tijd verliezen en vreten het draagvlak aan.”

Tak: “Politici moeten net dat draagvlak mee opbouwen. (Oud-CVP-premier) Jean-Luc Dehaene nam heel moeilijke beslissingen maar wist vertrouwen te wekken bij de bevolking door uit te leggen waarom hij dat moest doen. Je moet mensen wel juist informeren. Het is al zo vaak aangetoond dat wij veel te winnen hebben. Een recente studie toont dat het Europese bnp er gemiddeld met 1,1 procent op vooruitgaat als we ons aan het Akkoord van Parijs houden. Voor België is dat zelfs 2,2 procent. Als je dat ontkracht of er nooit bij vertelt, moet je niet verbaasd zijn dat het draagvlak niet enorm lijkt.”

Terug naar jullie zaak. Hoe steekt de argumentatie in elkaar?

Tak: “Er zijn twee pijlers. De eerste is aansprakelijkheid. De Belgische overheden gedragen zich niet als een goede huisvader want ze erkennen het gevaar van een gemiddelde opwarming boven anderhalve graad maar doen vervolgens te weinig. Dat is schuldig verzuim. Met die argumentatie heeft Urgenda in eerste aanleg gewonnen. De tweede pijler stoelt op de mensen- en kinderrechten die door dit nalatige beleid worden geschonden. Daarmee haalde Urgenda het in hoger beroep. Onze case is sterk. De overheden reageren met lijsten maatregelen zonder te melden hoeveel minder CO2-uitstoot dat sorteert, waaruit blijkt dat ze veel te weinig doen.”

Hoe cruciaal is de uitspraak in Den Haag voor jullie?

Vanthielen: “Krijgt Urgenda nu finaal gelijk, dan is er een internationaal precedent en wordt het plausibeler om politici met recht ter verantwoording te roepen. Onder druk van de Urgenda-zaak is Nederland trouwens gestart met sterker beleid. Toch is een positieve uitspraak geen garantie voor ons. Dit is pionierswerk. De interpretatie van rechters is niet te voorspellen. Wij houden er ook rekening mee dat we op onze bek gaan.”

Ondertussen komt de EU met een Green Deal maar is de VN-klimaattop mislukt.

Vanthielen: “De Green Deal is een zeer sterk signaal. Europa zegt zo dat het ondanks (Amerikaans president) Trump, (Braziliaans president) Bolsonaro en de anderen die tegenwerken, toch doorzet omdat het anders steeds meer zal kosten. Dat is ook wat de bedrijfswereld vraagt. Zij willen wel de eerste zijn in de groene economie en op lange termijn plannen.”

Tak: “Uit de Green Deal spreekt het staatsmanschap en de rationaliteit die zo urgent zijn. De mislukking in Madrid toont dan weer dat de politieke onwil op wereldvlak hardnekkig is. Wij hopen dat rechtspraak dat manco kan opvullen. Rechters zouden een ondergrens kunnen vastleggen door te stellen dat landen niet onder de doelen van Parijs mogen duiken omdat ze anders hun bevolking in gevaar brengen.”

En dat is geen schending van de scheiding der machten?

Tak: “Nee. Wij eisen dat politici de doelen van Parijs naleven omdat daar de gevaargrens is getrokken. Hoe ze dat doen, beslissen ze zelf.”

Waarom vragen jullie dwangsommen van één miljoen euro per maand?

Tak: “Omdat de ervaring leert dat onze overheden vonnissen geregeld niet naleven. Het geld zou dan integraal gaan naar klimaatmaatregelen in België. De rechter kan uiteraard beslissen die eis niet mee te nemen.”

Het publieke debat is agressiever geworden. Merken de BV’s bij de klimaatzaak dat ook?

Vanthielen: “Ik heb altijd al kritiek gekregen hiervoor, maar niet van het kaliber van de rabiate aanvallen tegen de klimaatjongeren. Dat zij worden afgeblaft, begrijp ik niet. Door hen is dit nu in veel huiskamers wel een thema, vragen kinderen hun ouders of die citytrip ook niet met de trein kan en waarom een nog grotere auto nodig is. Dat is, welja, draagvlak.”

En rijden de bv’s zelf in dikke bakken?

Vanthielen (lacht): “Dat was bij onze lancering een kritiek aan ons adres. Maar individueel gedrag beschuldigen brengt ons nergens. Betere keuzes maken is een goed idee. Maar zelfs al leef je als een kluizenaar, het zal niet veel uitmaken. Dit is een systemisch, collectief probleem.”

Tak: “Ook al doen we als individuen collectief alles plots zo klimaatvriendelijk mogelijk, dat nog levert dat maar een fractie op van wat nodig is, zo toont een Franse studie. Het is dus zeer legitiem om van de politici te eisen dat zij doen wat nodig is. Ze kunnen de bal niet blijven terugkaatsen door mensen met de vinger te wijzen omdat ze toch ook soms met de auto naar zee rijden.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234