Zaterdag 19/10/2019

Fotograaf Jan Hoek: "Ik ben de meest ethische fotograaf die er bestaat"

Jan Hoek: "Fotograaf zijn is mijn alibi om niet als freak te worden beschouwd." Beeld Stefaan Temmerman

Heroïnejunks. Masai op sportschoenen. Psychiatrische patiënten uit Ethiopië, als koningen gekleed. Het werk van de Nederlandse fotograaf Jan Hoek (31), vanaf vrijdag te zien in het FotoMuseum in Antwerpen, toont de rafelranden van de maatschappij.

Het terras van Beans & Bites, een koffiebar bij het station van Tilburg. Jan Hoek bestelt een smoothie en steekt een sigaret op. Hij rookt er één per dag, zegt hij, nooit meer, nooit minder. "Meestal rond vijf uur, met een consumptie, op een moment dat ik even zit."

"Als het ware dwangmatig", zeg ik. Hoek inhaleert diep.

"Ik doe alles wel een beetje dwangmatig", zegt hij. "Bijvoorbeeld hoe mijn huis eruit moet zien, daar maak ik specifieke plannen voor. Ik ben er momenteel totaal door obsessed dat ik een afwasmiddel moet vinden dat er mooi uitziet. Een tijdje heb ik er in Japan gekocht: zag er futuristisch uit, maar zo'n fles slijt natuurlijk. Toen heb ik zeven of acht verschillende producten gekocht tot ik uiteindelijk een fles vond die me aanstond. Daar heb ik dan in grote letters 'afwasmiddel' op geschreven."

Even is het stil.

"Het is dus eigenlijk een soort dwang om het allemaal zo naar mijn hand te zetten dat het precies is zoals ik het wil."

In het FotoMuseum in Antwerpen is vanaf vrijdag Shooting Stars te zien, een selectie uit Hoeks werk als fotograaf. De voorbije jaren maakte hij reeksen over Kim en Paul, heroïnejunks die hij toevallig op straat ontmoette en naar zijn huis en later ook naar het Thermae Palace in Oostende meenam, "waar ze talloze mensen hebben gechoqueerd door in hun blootje op de gekste plekken te plassen".

Reeksen ook over psychiatrische patiënten in Ethiopië, als koningen op hun troon. Over moderne Masai in Tanzania: ze droegen dezelfde sportschoenen als hij vandaag. "Bij de Masai leek het alsof ik hen alle keuze gaf", zegt hij. "En tot op een bepaalde hoogte was het ook zo, want ik vroeg hen hoe zij op de foto wilden. Maar het blijven mijn foto's, die ook een beetje grappig zijn en waarin vooral mijn afkeer van clichés duidelijk zichtbaar wordt. Dat is de rode draad in mijn werk. En misschien ook wel in mijn leven."

De sigaret is uit.

"Kom", zegt hij, "we gaan stappen".

Wie is Jan Hoek?

• geboren in 1984

• opgegroeid in Utrecht, later in Amsterdam

• studeerde in 2012 af aan de Rietveld Academie, afdeling Beeld & Taal

• maakte samen met Renske de Greef het boek Seks in Afrika, en later solo Marktplaatspoëzie, een bundeling van de meest ontroerende advertenties op de zoekertjessite Marktplaats.nl

• focust in zijn fotowerk op de relatie tussen model en fotograaf

• maakte projecten over de Amsterdamse heroïnejunks Kim en Paul, over psychiatrische patiënten in Ethiopië, moderne Masai in Tanzania, of samen met de Ghanese schilder Stan Aziz Ahmed

• helpt af en toe mee aan het literaire tijdschrift Das Magazin, tijdens zomerkampen of workshops. Heeft een vaste kunstrubriek op Vice en werkt daarnaast ook voor NRC, Het Parool en Vrij Nederland.

• is momenteel bezig met een reeks over transseksuele prostitués in Zuid-Afrika

• kreeg in juli de Charlotte Köhlerprijs, een aanmoedigingsprijs van het Prins Bernhard Cultuurfonds ter waarde van 30.000 euro. De jury roemde zijn foto's van "mensen uit het leven van alledag, met oog voor de rafelranden van de maatschappij"

'Supermodel' Kim, een heroïneverslaafde die Hoek voor zijn lens sleepte in het Thermae Palace. Beeld Jan Hoek
'Supermodel' Paul, een heroïneverslaagde die Hoek voor zijn lens sleepte in het Thermae Palace. Beeld Jan Hoek

Totale freak

Hoek woont in Amsterdam. Vandaag bezoekt hij zijn oma, ze woont in een flat in Tilburg-West. Hij wandelt graag door de stad, zegt hij. Het geeft hem inspiratie.

Op zijn site omschrijft hij zichzelf als 'artist and writer'.

"Ik zie mezelf niet als een fotograaf", zegt hij. "Ik maak verhalen met de modellen die ik ontmoet en toevallig maak ik daar foto's van, omdat de camera mij het bestaansrecht geeft om in die verhalen te stappen. Om allerlei dingen te ondernemen met mensen en niet als een totale freak gezien te worden.

"Wildvreemde junks in je eigen huis uitnodigen, bijvoorbeeld. En om het hele verhaal te vertellen heb je vaak tekst nodig. Dus schrijf ik teksten bij mijn beelden, dan heb ik de regie volledig zelf in handen."

De Britse krant The Guardian noemde hem een 'fotograaf-provocateur'. Ze vroegen waar de grens ligt, of hij soms het gevoel heeft zijn onderwerpen te misbruiken, voordeel te halen uit hun ellende. "Ik vind het vreemd dat ik vaak word aangekondigd als 'de controversiële fotograaf Jan Hoek'", zegt hij. "Terwijl ik net denk dat ik een van de meest ethische fotografen ben die er bestaan. En zo veel controverse is er eigenlijk niet. Maar mijn werk gaat natuurlijk wel over grenzen, over hoe ver je als fotograaf mag gaan.

"Ik probeer altijd tot het punt te komen waarop duidelijk is dat de belangen van de fotograaf en het model kunnen botsen. Dat je als fotograaf een manipulerende of uitbuitende invloed kunt hebben, of gevoelens kunt krijgen voor je model. Maar andersom kan dat evengoed het geval zijn. Die kwesties spelen niet alleen in mijn werk, maar in alle fotografie."

Elzenstraat, Lindeplein, Olmenstraat. Het centrum van Tilburg lijkt wel een bos dat versteend is.

"Als het over junks als Kim en Paul of over Afrika gaat," zegt Hoek, "dan merk ik dat wij in het Westen vaak menen te moeten bepalen wat ethisch is en wat niet. Bij Sweet Crazies, de psychisch getroebleerde daklozen in Ethiopië die eruitzien als koningen, begon iedereen daar ook altijd over: 'Ja maar, die mensen snappen toch helemaal niet in wat voor context zo'n foto daarna vertoond wordt?' Alsof ik hun hoofden zou fotoshoppen en publiceren in een homoseksueel pornotijdschrift."

Hij lacht niet. "Uiteindelijk is fotografie altijd een transactie tussen mensen die elkaar niet helemaal begrijpen, maar toch hebben besloten om samen te werken. Ja, de Sweet Crazies kregen van mij geld. Maar het gaat ook over hoe je ze benadert. Zij hebben ook voor mij gekozen. Zij vonden het de moeite waard om met mij naar een fotostudio te trekken. En ze weten heus wel dat ik die foto niet maak om hem nadien gewoon aan mijn moeder te laten zien."

Hoek focust op de kwetsbaarheid van de mens. Op het leven in de marge, de dwang erbij te willen horen. Hij zegt dat hij dat verlangen kent en dat hij het moeilijk vindt dat er zoveel codes zijn. Dat er op een receptie in de kunstwereld andere codes gelden dan op de trein, waar niemand stil is in de stiltecoupé. Hij raakt ervan in de war.

Ik vraag hoe hij dat gevoel naar zijn werk vertaalt. "Niet dat ik denk dat Kim en Paul of de Sweet Crazies de meest geweldige droomlevens leiden", zegt hij, "maar er zit wel een aspect in hun leven waarbij ze een bepaalde vrijheid hebben. Hoe ze eruitzien, hoe ze zich gedragen... Dat vind ik mooi. En jaloersmakend."

Het is een cliché, zeg ik, maar is elke foto dan ook een zelfportret?

"Ja", zegt Hoek. "Waarom ik juist naar díé mensen ga, zegt zeker veel over wie ik ben."

Beeld Jan Hoek

Scrabble in Afrika

In 2012 studeerde Hoek af aan de Rietveld Academie in Amsterdam, afdeling Beeld & Taal. Daarvoor woonde hij met schrijfster Renske de Greef in Tanzania. Samen maakten ze een boek, Seks in Afrika, en probeerden ze een tijdschrift op te starten. Het mislukte. Hoek werd beroofd, belandde in een groot huis zonder meubels maar met personeel, speelde urenlang Scrabble op een rafelige matras in een lege kamer, en werd door de malariapillen een beetje gek in het hoofd.

"Het lukte ons niet om aansluiting te vinden met andere mensen", zegt hij. "Altijd kwam er iets tussen: een cultuurclash of wij die begonnen over geld op een moment dat het not done was. Na die periode in Dar es Salaam heb ik lang gedacht dat ik misschien wel een racist was geworden. Een eng idee. Maar toen ging ik naar andere Afrikaanse landen en bleek dat het daar wel werkte."

We doorkruisen het Kromhoutpark. Twee jongens hangen aan een rekstok. Ik vraag Hoek wat de moeilijke periode in Dar es Salaam hem heeft geleerd. Hij denkt na. "Dat als je lang genoeg bij iemand blijft die je niet snapt, je op een bepaald moment toch op een punt komt dat je een overeenstemming bereikt. Ik weet het niet, is het duidelijk? Want dat is wat ik met al mijn werk doe. Ik word aangetrokken door mensen die ik niet snap, die een heel ander leven leiden dan ik ooit zal leiden. Door lang genoeg bij hen te blijven, lukt het me toch om een verstandhouding te vinden. Blijkbaar ben ik daar goed in."

Dat besef kwam snel. Al meteen toen hij zijn eerste foto maakte, als student aan de Rietveld Academie.

"Ik had een wegwerpcamera gekocht en via een advertentie op Martplaats.nl had ik een model gevonden", zegt Hoek. "Een oude man die me bij hem thuis uitnodigde, een stoffige woning zonder al te veel licht. Ik wist helemaal niet wat ik vervolgens moest doen of zeggen. Ik had geen fauw benul hoe dat in zijn werk ging: fotograferen. Dus vroeg ik de man eerst om gewoon rechtop in de zetel te zitten, daarna om te gaan staan, daarna om andere kleren aan te trekken, en dat deed hij allemaal.

"Wauw, dacht ik. Wat graaf. Alleen maar omdat ik een camera in mijn handen heb, doet deze man alles wat ik zeg. Toen heb ik alles gevraagd wat in mijn hoofd opkwam, en uiteindelijk heb ik de man naakt gefotografeerd, met een soort hondenpop voor zijn gezicht.

Achteraf voelde ik me een slechte fotograaf, ik dacht dat ik het onderste niet uit de kan had gehaald, maar Renske de Greef wist niet wat ze zag. Ze zei dat ik voorbij alle grenzen was gegaan."

Fotografie is dus een spel om macht, zeg ik. "Ja", zegt Hoek. "Dat is het. Deze man was zich er blijkbaar niet zo van bewust, maar ook modellen hebben macht. Kim en Paul weten maar al te goed dat ik hen nodig heb, ze gebruiken hun macht tegenover mij. Dat spel vind ik juist interessant, zolang het leuk blijft."

Hoek komt vaker in vreemde situaties terecht. Op zijn site staat een foto van een witte mopshond op bed. Onder de foto schreef hij: "Ik zag deze hond met zijn baasje op de fiets. Ik wilde de hond graag fotograferen, maar het baasje wilde seks met mij. Dus maakte ik duizend naaktfoto's voordat ik deze ene foto van de hond kon maken."

In zijn jeugd was fotografie niet aanwezig. Wel had hij een grote fascinatie voor mensen. Van toen hij achterop zat bij zijn moeder, fietsend naar het station van Utrecht, en zij hem op een zwerver wees die zijn kartonnen doos met porno- plaatjes had opgefleurd.

Beeld Jan Hoek

Puber

"Toen ik veertien was, kon ik hele dagen met de alcoholisten in het park rondhangen", zegt hij. "Of we belden aan bij een willekeurig huis en vroegen of we er onze joint mochten oproken. Intussen ben ik geen puber meer, helaas, maar die fascinatie voor mensen is gebleven. Alleen heb ik nu een camera nodig om op diezelfde onbevooroordeelde manier op hen af te kunnen stappen. Anders zou het echt raar zijn."

Op de kruising van de Ringbaan met de Hart van Brabantlaan hangt een bordje naar de Efteling: vijftien kilometer. We zijn bijna bij oma aangekomen.

Hoek heeft het nog over de Charlotte Köhler-prijs die hij in juli won, een aanmoedigingsprijs ter waarde van 30.000 euro. Heel veel geld, noemt hij het, en voor we afscheid nemen, vraag ik wat het gekste is dat hij er al mee heeft gekocht. "Een scooter", zegt hij. "Dat was voor veel van mijn vrienden een schok. Alsof enkel makelaars uit Amsterdam-Zuid of twintigjarige schoffies uit Amsterdam-Noord een scooter kunnen nemen. En kunstenaars niet. Nee hoor, wij kunnen het ook gewoon."

Het begint zachtjes te regenen. "Nou ja, eigenlijk is het natuurlijk veel raarder dat ik met twee alcoholisten naar een vijfsterrenhotel in Oostende ben gegaan van dat geld. Dat soort dingen zijn al bijna gewoon voor me geworden, terwijl ik het veel verbazingwekkender vind dat ik een scooter kan kopen en die ook daadwerkelijk meekrijg."

New Ways of Photographing The New Masai (2013, 25 euro) is verschenen bij Uitgeverij Perimeter.

Uit de reeks 'Sweet Crazies': mentaal verwarde daklozen geportretteerd als koningen. Beeld Jan Hoek
Uit de reeks 'Sweet Crazies': mentaal verwarde daklozen geportretteerd als koningen. Beeld Jan Hoek
Uit de reeks 'Sweet Crazies': mentaal verwarde daklozen geportretteerd als koningen. Beeld Jan Hoek
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234