Zaterdag 03/12/2022

Foto versus herinnering

Hoe betrouwbaar is ons geheugen? Dat is het uitgangspunt van Back-up, het nieuwe project van Jan Rosseel (37). De Belgische fotograaf woont in Nederland en stelt zijn nieuwe werk voor in beide landen. Verdeeld over drie delen in drie musea, waaronder het Museum Dr. Guislain.

In de Brakke Grond in Amsterdam hangen enkele opvallende Mondriaaneske kleurvlakken. Wie dichterbij gaat kijken, ziet dat een smalle strook eigenlijk een uitgesneden foto is. Met een flard van een oranje overall en een zwart gewaad. Het vraagt niet veel verbeelding om de rest van het tafereel erbij te denken: een onthoofdingsvideo van IS.

Fotograaf en 'visual storyteller' Jan Rosseel speelt in Back-up met ons geheugen. "Eigenlijk heb ik zelf maar weinig jeugdherinneringen", vertelt hij. "Of bij momenten gewoon een heel slecht geheugen. Soms kijk ik in een fotoalbum, herken ik mezelf op de beelden maar heb ik er geen flauw idee van dat het vastgelegde moment ooit heeft plaatsgevonden."

Een groot deel van de tentoonstelling bestaat uit beelden die in ons collectieve geheugen zitten. Ook de betrouwbaarheid van die herinneringen stelt Rosseel in vraag. "Zo herinner ik me de beelden van de executie van Nicolae en Elena Ceausescu, die ik als tienjarige op tv moet hebben gezien. Dat heeft veel impact op mij gehad, ik heb er later nog vaak aan teruggedacht. Maar toen ik de video onlangs opnieuw zag, bleek dat ik me de gebeurtenissen verkeerd had herinnerd. Ik dacht dat het koppel samengebonden was en met een kogel door hun hoofd werd getroffen. Maar ze waren voor een vuurpeloton gezet. Heel frappant."

De maker is met die invloed van beeld en beeldvorming aan de slag gegaan. Zo staan er bijvoorbeeld een reeks zwarte dozen, met telkens een plaatsnaam en datum maar geen foto. Op die manier wordt de bezoeker uitgedaagd om zelf het beeld op te roepen en eventueel na te gaan of dat ook klopt. Want in de doos zit telkens de bewuste foto. Afgedrukt in een donkere kamer, maar niet gefixeerd op papier.

"Daardoor ontwikkelt het zich verder, telkens wanneer de doos opengaat", zegt Rosseel. "Uiteindelijk zal de foto zo verdwijnen. De bezoeker kiest dus zelf of hij tevreden is met de herinnering of de foto toch wil zien waardoor de volgende bezoeker een minder goed beeld te zien zal krijgen. Dat gaat dus over de verantwoordelijkheid van informatieoverdracht."

Massa beelden

Het opzet gaat ook over de massa beelden die vandaag op ons afkomen. Bij sommige dozen zijn er namelijk meerdere potentiële herinnerde foto's mogelijk. "Bij 'Peking, 5 juni 1989' is dat heel duidelijk: er is maar één iconisch beeld van de Tankman op het Tiananmenplein. Maar vandaag iets maken over een recente gebeurtenis, wordt moeilijker. Van de moord op die Russische ambassadeur in Turkije, is er effectief één sterk beeld. Maar van de aanslag in Brussel was er een tsunami aan beelden te zien. Daarom beklijven ze ook minder. Niet dat het slechtere foto's zijn, maar de manier waarop we ze consumeren, is veranderd. Het is als een waterdruppel die op een steen valt: het duurt lang voor er een kuiltje in zit. En vandaag is het geen waterdruppel meer, maar meteen een bak water die op de steen wordt uitgestort."

Naast zijn persoonlijke vertrekpunt en zijn eigen geheugen, is Back-up ook de output van een artistiek onderzoek dat Rosseel al vijf jaar voert. Hij was de eerste kunstenaar in residentie bij het Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities. Daar zitten telkens een dertigtal onderzoekers die er ideeën uitwisselen. "Ik kwam er in contact met mensen uit verschillende disciplines die me telkens nieuwe invalshoeken hebben aangereikt."

De expo in Amsterdam is het startpunt, later dit jaar volgen nog twee tentoonstellingen op andere locaties. Elk luik heeft een andere focus, gelinkt aan de plek waar het onderdak krijgt. In Amsterdam is dat media. In het Gentse Guislain-museum waar Back-up op 4 maart opent, wordt dat psyche en gaat het over de mechanismen die een invloed hebben op herinneringen, zoals synesthesie.

"Dat gaat over mensen die kleuren aan emoties toekennen. Zelf kan ik me daar weinig bij voorstellen omdat ik geen synesthesie heb, maar het is een interessant vertrekpunt. Zo ga ik eigen herinneringen omzetten in kleur, zoals de voetbalwedstrijd België-Rusland op het WK 1986."

Concreet zal Rosseel de wedstrijduitzending op fotogevoelig papier projecteren, zodat er een kleurvlak ontstaat. Verder gaat hij aan de slag met het geheugenpaleis als techniek om je geheugen te ontwikkelen, met het verzinnen of vervangen van herinneringen en de zogenaamde gaten in het geheugen.

Back-up, tot 29/1 in de Brakke Grond, Amsterdam. Van 4/3 tot 19/5 in Museum Dr. Guislain, Gent. Van 2/12/2017 tot 18/2/2018 in Stroom, Den Haag.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234