Donderdag 27/02/2020

Forensisch patholoog Wim Van de Voorde trekt aan de alarmbel

Om de twee dagen pleegt iemand de perfecte moord

Twee weken lang vergaapten we ons aan de emoties en tranen van Geneviève Lhermitte. Sinds dag één van dit proces zijn in België minstens zes perfecte moorden gepleegd. Niet één politieman, magistraat of wetsdokter kwam kijken. 'Dat is een wetenschappelijk onderbouwde en voorzichtige schatting.'

door Douglas De Coninck

Willy Rens uit Averbode maakte één fout. Toen de dokter in het Leuvense UZ Gasthuisberg in voorzichtige bewoordingen uitlegde dat Lisette niet meer zou ontwaken uit haar coma en er nagedacht moest worden over de vraag of de stekker eruit mocht, zei hij: "Ja, doe dat, anders wordt dat hier nog een dure zaak."

Tot op dat ogenblik had de arts enkel medelijden gehad met meneer Rens. Hij had op 14 november 1998 erg overstuur de 100 gebeld. Zijn vrouw was van de trap gevallen.

"Het was zijn vreemde reactie, en vooral dat, die de arts deed besluiten om via een 'model III C3' bezwaar aan te tekenen", zegt forensisch patholoog en hoogleraar gerechtelijke geneeskunde Wim Van de Voorde (UZ Leuven). "Daardoor verzocht hij de procureur om, voor de zekerheid, een autopsie uit te voeren. Er was uitwendig weinig te zien aan het lichaam. Wat blauwe plekken, een gekneusde lip. Een huisarts was geneigd geweest te denken: ja, van de trap gevallen. Ik klapte haar oogleden twee keer open en zag ze: petechiën. Dat zijn kleine rode stipjes in de oogleden. Iets waar een arts niet naar kijkt, een forensisch patholoog wel. Ik zei: deze vrouw is gewurgd."

Het was maar een kogel

Het was voor Van de Voorde niet simpel om de politie ervan te overtuigen dat er sprake was van moord. Het stel was vijf maanden gehuwd, en was geliefd in het dorp: "De wijkagent zei: 'Wat zegt gij nu? Ik heb ze vorige week nog gezien, samen likkend aan een ijsje.' Pas toen we de trap nog eens gingen bekijken, moest hij erkennen dat er iets niet klopte. In de kelder zagen we nog wat bloed. Níét in de kelder die uitgaf op de trap, wel in die ernaast. Had die man in het ziekenhuis een iets betere show opgevoerd, dan was dit gepasseerd."

Willy Rens werd eind 2000 door het assisenhof in Leuven schuldig bevonden.

"Het vervelende is dat dit één voorbeeld is onder vele", zegt Van de Voorde. "Neem de zaak van de zusjes Bollen. Ze verdoofden hun vader met valium, doodden hem met chloroform en legden hem in een badkuip. 'Natuurlijke dood', zei de dokter. Pas meer dan een jaar later, het lichaam was al gecremeerd, kreeg een van de zussen wroeging en kwam er een proces. Laatst ontmoette ik een collega die ooit was gevraagd een autopsie uit te voeren op een man die officieel was gestorven aan een hartinfarct. In het ziekenhuis had men bij toeval een radiografie van de schedel gemaakt omdat er wat bloed aan zijn hoofd zat. Van de val, dacht men. Mijn collega maakte dus een röntgenfoto. Weet u wat hij zag? Een kogel. Er zat een kogel in dat hoofd en niemand had dat gezien! Dat is waar wij vandaag staan, met de gerechtelijke geneeskunde in België."

Onthutsende cijfers

We zijn niet het enige land waar wetenschappers het ongemakkelijke gevoel hebben dat de realiteit een beetje ver weg zit van CSI Miami. In 1997 werden in Duitsland 13.000 willekeurig gekozen lijken naar de autopsietafels gebracht. Het onderzoek, op vraag van toenmalig voorzitter Bernd Brinkmann van de International Academy of Legal Medicin, beoogde een massale second opinion.

"De resultaten waren verbijsterend", zegt Van de Voorde. "In 17 procent van de sterfgevallen bleek een onnatuurlijke dood verkeerdelijk te zijn opgegeven als natuurlijk, of omgekeerd. 92 'natuurlijke' overlijdens bleken dat niet te zijn. In tien van die 92 gevallen ging het om moorden die nooit waren opgemerkt. In Duitsland heeft men verder onderzoek verricht, ook in crematoria. Van 21.300 crematies konden er 830 op de valreep worden voorkomen omdat de doodsoorzaak, anders dan op het overlijdensattest, toch niet 'natuurlijk' was."

Waren die ook allemaal vermoord dan?

Van de Voorde: "Nee, een onnatuurlijk overlijden is een overlijden als gevolg van ongeval, zelfdoding of doding. Deze cijfers geven vooral een idee hoe artsen vaak te werk gaan bij het vaststellen van een overlijden. Men is in Duitsland gerichte onderzoeken gaan doen, in zaken waar ooit een vermoeden van misdrijf was. Er werden 150 lijken opgegraven en autopsies verricht. Zo werden opnieuw 22 perfecte moorden ontdekt. Men is dan in Duitsland gaan extrapoleren, en ik weet ook: extrapoleren is gevaarlijk. Maar dit zijn wetenschappelijke gegevens, de vrucht van jarenlang onderzoek: tegenover de 1.500 moorden die jaarlijks in Duitsland worden gedetecteerd staan 1.300 perfecte moorden."

De helft van de moorden wordt niet opgemerkt?

"Ja, en de toestand in België kan alleen erger zijn dan in Duitsland. Daar wordt bij 2 procent van alle overlijdens een autopsie verricht. Ik probeer al jaren betrouwbare cijfers vast te krijgen over het aantal autopsies in België. Volgens de gegevens die we nu hebben, zit het ergens tussen een half en maximaal 1 procent. Al is er nu een recent rapport van de Brusselse wetsdokter Frédéric Bonbled, die de berekening maakte voor het arrondissement Brussel, waar het aantal autopsies als hoog wordt ingeschat in verhouding tot de rest van het land. Hij komt nog niet eens aan een half procent.

"Kijken we dan naar enkele andere Europese landen. Zwitserland: 19 procent. Oostenrijk: 27. Engeland: 24. Zweden: 37. Er zit een constante in de cijfers: hoe hoger het aantal autopsies, hoe hoger de nationale homicide-ratio. In Finland gaat men bij 17 procent van de overlijdens over tot een autopsie. Finland heeft er één van 0,34 (3,4 moorden per 100.000 inwoners, DDC). Wij Belgen hebben een homicide-ratio van 0,17."

Misschien zijn wij gewoon minder bloeddorstig dan de Finnen.

"Als wetenschapper lijkt me dat geen al te betrouwbare gevolgtrekking. Ik zeg: tegenover elke moord in België staan 1 à 1,2 moorden die niet worden opgemerkt. Dat is een wetenschappelijk onderbouwde en wellicht voorzichtige schatting."

Op een gemiddelde van 185 moorden per jaar maakt dat meer dan één perfecte moord om de twee dagen?

"U telt juist."

Bel de schouwarts!

Een kwarteeuw geleden was senator Patrik Vankrunkelsven (Open Vld) beginnend huisarts. "Ik kreeg een patiënte op consultatie aan wie zo te zien weinig scheelde", weet hij nog. "Ze kwam korte tijd later nog eens, en nog eens, en toen belde ze: 'Mijn vader is dood, hartstilstand.' Ik kom daar aan en inderdaad, daar ligt die man. Dood. Natuurlijk heb ik hem niet onderzocht. Ik vulde de overlijdensakte in: hartstilstand. Ik heb die dame nooit meer teruggezien. Vreemd wel. Dus ja: mijn geweten knaagt."

Zo gaat het in haast alle huiskamers. Opa of oma geven geen teken van leven meer, de eerste die wordt gebeld, is de huisarts, al jaren steun en toeverlaat van de familie.

"Zo'n huisarts zit in een onmogelijke situatie", zegt Vankrunkelsven. "Stel, er is iets aan het lichaam of aan de uitleg van de familie dat hem niet geheel aannemelijk lijkt. Wat te doen? Volgens de huidige wetgeving moet hij de procureur bellen, die dan de politie stuurt en de rouwende familie het huis uit jaagt, want we zitten met een potentiële crime-scene. Hoe kun je van een huisarts verwachten dat hij de juiste keuze maakt, omringd door een rouwende familie die hij al jaren persoonlijk kent?"

De meeste assisenprocessen, zie Geneviève Lhermitte, draaien om wanhoop, woede, impuls. Er gaat iets knetteren in het hoofd, stoppen slaan door.

"Dat zijn ook de moorden die het makkelijkst worden opgehelderd", zegt Vankrunkelsven. "En je krijgt dan in de rechtbank oeverloze debatten over voorbedachtheid of niet. Dat is doorslaggevend voor de strafmaat: was er een echte intentie om te doden of niet? Wat te denken van iemand die een moord pleegt, sporen wist en de huisarts wat op de mouw speldt? Daarvoor is over het algemeen planning nodig, zou ik denken. Eigenlijk kun je stellen dat tegenover elke opgemerkte moord er minstens één staat die veel ernstiger is."

Vankrunkelsven diende samen met Jacques Brotchi (MR) en Wouter Beke (CD&V) een wetsvoorstel in dat het aantal autopsies in België wil verhogen tot 5 à 10 procent. Kern van het voorstel is de creatie van een nieuwe functie: de schouwarts.

"Iemand die is opgeleid om een overledene te onderzoeken", legt Vankrunkelsven uit. "Die mensen zijn er, nu er in België sinds 2002 een opleiding gerechtelijke geneeskunde bestaat. Heeft de huisarts ook maar het geringste gevoel dat hij niet bij machte is de correcte doodsoorzaak vast te stellen, dan haalt hij er de schouwarts bij. Doet hij dat niet, dan wordt hij aansprakelijk. Stelt de schouwarts, die verbonden is aan een erkend instituut forensische of gerechtelijke geneeskunde, een 'onverklaarbare dood' vast, dan alarmeert hij het instituut en kan een wetsdokter worden aangesteld om een autopsie te verrichten."

Tips voor een perfecte moord

Wim Van de Voorde is één en al lof voor Loft. "Dit was wellicht de allereerste keer dat ik naar een film keek zonder mij te ergeren", zegt hij. "Ja, even had ik het lastig, toen het erop leek dat het bloed van dat vermoorde meisje kwam van messteken die waren toegebracht toen ze al dood was - lijken bloeden niet, zoals u weet. Maar de film ging verder, en dan bleek dat zij op dat ogenblik toch nog leefde. Dus het klopte."

Maar moord met een injectie insuline, daar kom je in België zo mee weg?

"Absoluut, geen enkel probleem. Ik zeg niet dat insuline na het overlijden niet op te sporen is, dat is het wel. Maar je moet gericht zoeken, wat nu niet gebeurt."

Hebt u tips voor wie de perfecte moord wil plegen?

"Doe zoals ik, studeer voor arts. Het is voor mij perfect mogelijk om mijn echtgenote te vergiftigen en een overlijdensakte op te stellen: hartstilstand. Wie gaat mij tegenspreken? Ook op dat punt blijft de huidige wetgeving in gebreke: als arts mag je ook het overlijden vaststellen bij verwanten. En er is zo'n geval geweest hè, in de Brusselse omgeving. Opnieuw was het slechts de factor toeval die maakte dat het aan het licht kwam.

"Het komt er eigenlijk enkel op aan ervoor te zorgen dat de scène op het eerste gezicht niet te verdacht lijkt. Studies laten ook zien welke de meest voorkomende vormen van perfecte moord zijn: intoxicatie en verstikking. Het bestaat hoor, wurging zonder dat je één uiterlijk spoor achterlaat. Dat was zo bij die dame in Averbode. En mensen die sterven in hun bad: altijd verdacht. Mensen verdrinken niet zomaar in bad. En oké, we zitten nu met die wetgeving die huisartsen altijd in een moeilijke positie brengt. Maar wist u dat in 40 procent van de gevallen, als de arts het dan toch over zijn hart krijgt de procureur te bellen, het antwoord daar is: laat maar?"

Er wordt op grote schaal gemoord en justitie kijkt de andere kant op?

"Het gaat er mij niet alleen om moorden te ontdekken, het gaat er ook om dat een aanzienlijk deel van de officiële doodsoorzaken berust op foute diagnoses. Hoe vaak is het me al niet overkomen dat radeloze nabestaanden me aanklampen: 'Hadden we iets kunnen doen? Had het verschil gemaakt als ik het lichaam een kwartier eerder had ontdekt?' Mensen leven soms nog jaren verder met kwellende gedachten. Je kunt dat wegnemen door heel precies te vertellen hoe en waarom de dood is ingetreden.

"Laatst zat ik met een zaak van een tweejarig jongetje dat in de tuin van zijn fietsje was gevallen. Dood door 'hartstilstand', alweer. Het viel moeilijk te verklaren en er rezen al verdenkingen tegen de ouders. We doen een autopsie, en we stellen vast dat het kind leed aan een aangeboren afwijking aan de aorta. Het werkt dus in twee richtingen. Een autopsie brengt duidelijkheid voor iets dat duidelijkheid behoeft. Ik denk dat het goed was dat iemand de familie van dat jongetje vertelde dat ze beter allemaal eens hun aorta laten nakijken."

Justitie ziet geen probleem

Vorige week werd het wetsvoorstel behandeld in de gemengde senaatscommissie Justitie - Sociale Zaken. Namens het college van procureurs-generaal maakte de Antwerpse substituut procureur-generaal Björn Backx er zonder meer brandhout van. Geen sprake van, zei hij, dat artsen de plaats zouden komen innemen van procureurs: "Dit wetsvoorstel laat toe dat de strafrechtelijke procedure op ontoelaatbare wijze doorkruist kan worden."

Backx heeft het vooral lastig met het idee dat artsen voor de komst van de politie kamers zouden betreden die achteraf een crime scene blijken te zijn: "Het hoeft geen betoog dat de publieke opinie ten zeerste geschokt zal zijn wanneer door het wissen van sporen een dader om redenen van twijfel uiteindelijk zal worden vrijgesproken." Dat meer autopsies leiden tot betere statistieken over de doodsoorzaken van de Belg, kan kloppen, zei de magistraat, maar: "Voor justitie is dat op zich geen meerwaarde."

Patrick Vankrunkelsven weet nog altijd niet waar hij het heeft. "Nergens worden de cijfers uit de Duitse studies en van het UZ Leuven betwist", zegt hij. "De magistratuur zegt eigenlijk: raak niet aan onze bevoegdheden. Liever de helft van de moorden niet opmerken dan het risico lopen op gezichtsverlies door procedurefouten. Men kan niet leven met het idee dat er eerst een wetsdokter komt en daarna pas een procureur. De Antwerpse procureur-generaal schermde ook met de kostprijs van ons voorstel: installatie van permanente wachtdiensten voor schouwartsen, een spectaculaire toename van het aantal autopsies. Dat zou al rap 1,4 miljoen euro per jaar gaan kosten. Veel geld, zeker. Maar 185 onopgemerkte moorden, dat is niet veel of wat?"

"De magistraat schermde ook met verhoogde werkdruk bij politie en rechtbanken. Dat is het punt waarop je denkt: dit kan onmogelijk het officiële standpunt zijn van het college van procureurs-generaal."

n Forensisch patholoog Wim Van de Voorde: 'Er zat een kogel in het hoofd van die man en niemand had dat gezien. Dat is waar wij vandaag staan, met de gerechtelijke geneeskunde in België.'

n Een goede tip voor de perfecte moord in Loft: dien je slachtoffer een shot insuline toe. 'Insuline is op te sporen, dat wel. Maar je moet gericht zoeken, wat nu niet gebeurt.'

'Wij Belgen minder bloeddorstig dan de Finnen? Als wetenschapper lijkt me dat geen al te betrouwbare gevolgtrekking. Tegenover elke moord in België, staan 1 à 1,2 moorden die niet worden opgemerkt'

Patrik Vankrunkelsven (Open Vld):

Wat te denken van iemand die een moord pleegt, sporen wist en zijn huisarts wat op de mouw speldt? Daar is planning voor nodig. Tegenover elke opgemerkte moord staat er minstens één die veel ernstiger is

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234