Woensdag 25/11/2020

Focus op de foetus

De drieledige tentoonstelling Inside Out keert de baarmoeder binnenstebuiten en neemt het ongeboren leven onder de loep. De aanpak is interdisciplinair en ligt op het snijpunt van volkskunde, cybercultuur, oude en hedendaagse kunst, alledaagse beeldvorming en medische technologie; die Ping-machine van Monty Python moet je zien.

Gent

van onze verslaggeefster

Nica Broucke

Over de bevruchting bestonden in het verleden nogal wat misverstanden. Tot de zestiende eeuw hechtte men vooral geloof aan de visie van Aristoteles; hij beweerde dat een kind verwekt wordt uit het mannelijke zaad en, godbetert, het menstruatiebloed van de vrouw. Het feit dat de vrouw tijdens haar zwangerschap niet menstrueert, werd beschouwd als een voldoende bewijs van de vooropgestelde theorie. Later ging men dan weer aannemen dat er zowel mannelijk als vrouwelijk zaad bestond. In het kopje van een spermatozoïde zat een klein mannetje, zo dacht men, en het embryo in de vruchtzak beschouwde men als een ei. Het was pas eind 19de eeuw dat de rol van zaad- en eicellen werd bewezen.

Ook aan het beeld over het ongeboren leven in de baarmoeder schortte nog het een en ander. In de eerste handboeken over verloskunde uit de 16de eeuw, waaronder die van Eucharius Rösslin, te zien in het Caermersklooster, is de foetus een koddige, dansende peuter in een baarmoeder die veel wegheeft van een gloeilamp. Dan zijn de anatomische studies van baarmoeders en foetussen uit 1510-'15 van Leonardo Da Vinci al een stuk realistischer en hangt de volgroeide foetus zelfs met een navelstreng aan de baarmoeder vast. Onderzoekers stelden vast dat de positie van Da Vinci's il putto (foetus) vrij accuraat werd weergegeven, maar dat de Italiaanse geleerde bij het afbeelden van de baarmoeder en de placenta iets te veel naar een gedissecteerde zwangere koe moet hebben gekeken.

Ook de veelgeprezen Andreas Vesalius (in 1543) maakte hetzelfde foutje: hij gebruikte, bij gebrek aan beter, de ronde placenta van een hond als studiemateriaal voor zijn tekeningen van de baarmoeder. Het was dan ook moeilijk werken: de anatomische modellen van dr. Spitzner en dr. Ziegler stonden in de tijd van Da Vinci en Vesalius nog niet op de kermis, de 'lijkenhandel' waaraan dr. Von Hagens (Körperwelten) zich tegenwoordig bezondigt, was al evenmin georganiseerd en bovendien keek de kerk steeds over de schouders mee.

Embryo's werden zelden of nooit afgebeeld. Wou men de verschillende stadia van de zwangerschap illustreren, dan tekende men een identiek, maar telkens groter wordend minimensje. Samuel Thomas Soemmering, een anatoom uit Kassel (Duitsland) verrichtte evenwel baanbrekend werk. Hij verzamelde embryo's in alle stadia van de zwangerschap, liet ze met de postkoets naar zijn kabinet overbrengen en gaf zijn tekenaar de opdracht om ze minutieus na te tekenen. Belangrijk daarbij is dat dat niet volgens de regels van het centrale perspectief maar als een geometrische projectie gebeurde. Zo maakte Soemmering in 1799 zichtbaar wat later door röntgenstralen en de echografie werd gereveleerd.

De wereldberoemde en spectaculaire fotoreeks die het tijdschrift Life op 30 april 1965 publiceerde (de cover met een 'levende foetus van acht maanden met placenta' behoort tot het collectieve geheugen) mocht in een tentoonstelling over de beeldvorming van het ongeboren leven uiteraard niet ontbreken. Een en ander krijgt evenwel een wrange bijsmaak, wanneer blijkt dat het wonderbaarlijke 'leven' waaraan miljoenen mensen zich indertijd vergaapten, niet meer 'levend' was toen de foto's werden genomen. De fotograaf maakte immers geen gebruik van een microcamera om in de buik van de moeder te fotograferen, maar portretteerde geretoucheerde dode foetussen.

Ook confronterend, zelfs voor wie naar Von Hagens Körperwelten is gaan kijken, zijn de foetussen en zwaar misvormde baby's op sterk water uit rariteitenkabinetten en rondreizende anatomische kermismusea. De Anatomische Venussen of primitieve replica's van baarmoeders en foetussen in was en leder, hoorden echter niet op de kermis thuis, maar werden gebruikt als oefenmateriaal voor kraamkundigen.

Het voorgaande kan verkeerdelijk de indruk wekken dat de tentoonstelling in het Caermersklooster zich louter op het theoretische en wetenschappelijke aspect toespitst. Dat is geenszins het geval. Zo kunt u in het gevarieerde tentoonstellingsparcours een aantal filmfragmenten bekijken van onder meer de 'verwekking' van Amélie Poulain, de broedtuinen uit The Matrix en het hilarische The Miracle of Birth, het eerste deel van Monty Pythons The Meaning of Life, waarin niet de baby maar the machine that goes 'ping' de show steelt.

Ook andere dan de westerse culturen komen aan bod. Een van de oudste voorstellingen van foetussen in de kunstgeschiedenis dateert uit de periode tussen 1200 en 400 voor Christus. Een aantal van die kostbare beeldjes uit Centraal-Amerika is nu in het Caermersklooster te zien.

Voorts is er beeldmateriaal van foetussen die figureren in commerciële (reclame voor auto's), politieke of moraliserende (antirook- en antiabortus)campagnes en aanstaande moeders kunnen via koptelefoons luisteren naar Mozart voor ongeboren baby's. Foetussen en hun toekomstige familie worden als prenatale consumenten beschouwd. Dat is, en hiermee besluiten we de etappe in het Caermersklooster, echter niet het geval bij de film Echographie 2002 van Thomas De Thier. Hij benadert het gegeven Inside Out als 'outside in' en maakte een echografie van de wereld waarin het ongeboren kind zal terechtkomen.

In het Huis van Alijn loopt een tweede, minder omvangrijk maar fascinerend deel van Inside Out met een collectie beelden uit het Groot Anatomisch Museum van Dr. Spitzner. Een aantal van die 19de-eeuwse wassen modellen, die allerlei 'ziektebeelden' (waartoe ook de zwangerschap werd gerekend) natuurgetrouw (in kleur en inclusief schaamhaartjes) afbeelden, vormden vanaf 1870 tot midden vorige eeuw een van de topattracties van de kermissen van Luik, Brussel en Gent. Tegenwoordig worden ze in het Parijse Institut d'Anatomie bewaard. Spitzers collega en tijdgenoot Dr. Ziegler maakte in zijn bekende atelier didactische driedimensionale schaalmodellen van embryo's, die wegens hun accurate voorstelling in wetenschappelijke kringen heel wat aanzien genoten en de basis vormden voor de huidige prenatale inzichten. Zieglers modellen werden eind 19de eeuw ook gebruikt in campagnes ter preventie van geslachtziektes, maar die modellen krijgt u, wegens geen link met het ongeboren leven, niet te zien.

Een laatste voorloper van dr. Van Hagen en zijn plastinatenkabinet was Dr. Auzoux, een anatoom en poppenliefhebber die experimenteerde met papier-maché. Hij maakte een compleet model van het menselijk lichaam met verschillende spiergroepen, het bloedvatenstelsel en de zenuwen. Het hele model was demonteerbaar en bevatte 66 uitneembare onderdelen. Net zoals de andere 'infotainers' zette hij een handeltje op met zijn verzameling. Een catalogus uit 1858 maakt melding van modellen in papier-maché van de complete ovologie.

Het laatste luik van Inside Out loopt in het AZ Sint-Lucas, waar kinderen in hun tekeningen op aandoenlijke wijze blijk geven van hun (vermeende) kennis over zwangerschap en geboorte.

De tentoonstelling(en) Inside Out geeft een gevarieerd, leerrijk en leuk beeld over de binnenkant van de baarmoeder. Voor wie zich nog verder in het onderwerp wil verdiepen, is het goed gedocumenteerde boek Inside Out. Het ongeboren leven in beeld van Marc Jacobs en Hilde Schoefs (red.), een uitgave van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur, een aanrader.

Inside Out loopt nog tot 25 augustus in het Caermersklooster, Vrouwebroersstraat 6 (Patershol) in Gent, van 10 tot 17 uur, maandag gesloten, toegang gratis, info: 09/269.29.10; Het Huis van Alijn, Kraanlei 65, van 11 tot 17 uur, maandag gesloten, info: 09/269.23.50; AZ Sint-Lucas, Groenebriel 1, 9000 Gent, open van 10 tot 20 uur, toegang gratis, info: 09/224.61.11. Zie ook de website van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur: www.vcv.be

De 'Anatomische Venussen' of primitieve replica's van baarmoeders en foetussen werden gebruikt als oefenmateriaal voor kraamkundigen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234