Zaterdag 05/12/2020

Fitness voor het brein

We willen het allemaal, toch? Slimmer worden. Een hoger IQ. Al weten we vooralsnog weinig over onze grijze spons, en tegelijk net veel. Dat het mogelijk is om ons IQ enigszins bij te schaven, bijvoorbeeld. Op jonge leeftijd, maar ook later. Maar hoe doe je dat, je intelligentie aanscherpen? De wetenschap aan het woord. 'Daag uw hersenen uit. Doe iets, en blijf het doen.'

och even op voorhand duidelijk maken: door chocolade te eten of nootjes naar binnen te spelen zal de precieze werking van de Europese Centrale Bank u niet plotseling te binnen schieten, noch zult u begrijpen wat de laserwerking of fluorescentie van de kwantumfysica precies inhoudt. "Om gewoon slimmer te worden is er input nodig", vertelt neurowetenschapper Martijn van den Heuvel (Universiteit Utrecht). "Véél input. Hoe meer, hoe beter. Prop je brein maar lekker vol, want je weet niks zomaar. Geen nootjes of chocolade, maar basisinformatie is nodig om tot nieuwe inzichten te komen." Willen we dus weten wat niezen is in het Italiaans, dan moet starnutire op de een of andere manier in ons brein geraken. Als informatie die gekoppeld wordt aan al bestaande info in ons brein.

Wat we met onze grijze spons in theorie wél kunnen is beter nadenken, dingen beter onthouden, logischer redeneren. In de praktijk wordt dat: de baas beter inschatten, de eurocrisis beter begrijpen en eindelijk onthouden wanneer vrienden verjaren. Verstandiger worden tout court. Op het werk, in de sport, aan de toog of zelfs tussen de lakens. Waarom ook niet? Maar hoe doe je dat, slimmer worden? Een duik in de wetenschappelijke literatuur geeft raad.

IQ-score

Het goede nieuws: we worden niet geboren met een vast aantal hersencellen. Er zit voldoende rek op ons brein. Er is dus hoop. De limieten zijn onbekend, al kunnen we van Jacky Lafon (IQ 74) niet de nieuwe Albert Einstein maken (IQ 170). Helaas. Maar een stijging van het IQ is dus wel degelijk mogelijk. Iets wat lange tijd niet werd geloofd. Het was de Zweed Peter Eriksson (Göteborg University) die samen met zijn Amerikaanse collega Fred Gage (University of Florida) rond de eeuwwisseling aantoonde dat het aantal hersencellen bij volwassenen aan verandering onderhevig is. Niet veel later kwam de Britse neurowetenschapper Cathy Price (University College London) met een bevestigende studie aandraven. Onderzoek bij Londense taxichauffeurs toonde aan dat hun hippocampus, het hersengebied waar onder meer geheugen en navigatie zijn ondergebracht, iets groter was dan normaal. Een gps hebben de chauffeurs dus niet nodig. Hun brein wijst de weg. Het stadsplan zit in hun hoofd, niet in een sprekend apparaatje aan de voorruit. Dus ja, natuurlijk kun je slimmer worden.

Diezelfde Price haalde eind vorig jaar wederom de krant. Alsook Nature, het gerenommeerde wetenschapsblad. Onderzoek bij pubers, weliswaar maar een groep van 33 proefpersonen, toonde aan dat het IQ inderdaad kan variëren. In vier jaar tijd ging de score van sommige jongeren op bepaalde vaardigheden met 20 punten vooruit. Het omgekeerde was ook waar: een terugval van evenveel punten. Op zich niet zo verbazend, dat resultaat, ware het niet dat Price de fluctuatie in de score kon aantonen met hersenscans. Wie beter scoorde op verbale intelligentie bleek ook een hogere densiteit van de hersenen te hebben in het taalgebied. Dus meer grijze massa op diezelfde plek. Interessant, maar zorgt een betere score op een specifieke vaardigheid ook voor een betere score van de algemene intelligentie?

Ja, althans volgens het onderzoek van de Amerikaanse psychologe Susanne Jaeggi (University of Michigan).Volgens Jaeggi kunnen mensen hun intelligentie zelfs via een simpele geheugentraining behoorlijk verbeteren. De Amerikaanse liet 70 proefpersonen een IQ-test uitvoeren. Nadien werd de groep opgedeeld in twee aparte groepen. De proefpersonen in de ene groep werden de dagen en weken nadien aan een intensieve geheugentraining onderworpen. De rest moest het zonder training stellen. Achteraf legden beide groepen een nieuwe intelligentietest af. Wat bleek? De groep die intensief getraind werd haalde een hogere score op de test dan voorheen en scoorde zo merkelijk beter dan de controlegroep. Het resul- taat van het onderzoek werd gepubliceerd in vaktijdschrift PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences).

In de academische wereld is er wel nog flink wat terughoudendheid over de link tussen hersentraining en algemene, cognitieve vooruitgang. Niet iedereen is dezelfde mening toegedaan. Zo is de Amerikaanse autoriteit Eric Kandel (Columbia University), voormalig winnaar van de Nobelprijs voor de Geneeskunde, voorzichtig om hier uitspraken over te doen. "Er is wat controverse als het over hersentraining en cognitie gaat", vertelde hij aan het Amerikaanse magazine Newsweek. "Maar als je echt hard traint op het onthouden van sonnetten van Shakespeare bijvoorbeeld, dan kan dat sommige cognitieve functies wel verbeteren."

Ook Martijn van den Heuvel (Universiteit Utrecht) denkt er zo over. "Alle gebieden van de hersenen staan in contact met elkaar. Een bepaalde vaardigheid die aangeleerd wordt in één gebied, taal of motoriek bijvoorbeeld, kan zeker ook een effect hebben op de andere gebieden, dus ook op uw algemene intelligentie."

De Nederlandse cognitiewetenschapper ontdekte dat mensen bij wie de hersenen snel informatie uitwisselen, een hoger IQ hebben dan mensen bij wie het trager gaat. "Intelligentie heeft dus te maken met hoe efficiënt het menselijk brein informatiestromen aan elkaar kan knopen. Hoe meer communicatie tussen de beide hersenhelften, hoe beter. Wie slimmer wil worden moet bij opdrachten proberen zo veel mogelijk verschillende gebieden van de hersenen te gebruiken." Van den Heuvel denkt daarbij aan muziek. "Je doet er goed aan om een muziekinstrument te leren bespelen. Dat is veel meer dan alleen noten lezen, of akkoorden spelen. Het is ook muziek begrijpen, composities inschatten, concerten bekijken. Dat houdt ons brein bezig. De sleutelpositie: betrek zo veel mogelijk verschillende hersengebieden bij je opdrachten. Daag uw hersenen uit. Doe iets, en blijf het doen. Oefenen, oefenen, oefenen."

La curiosità

Trainen, het is ook het devies van Bernard Lernout. Van opleiding is hij burgerlijk ingenieur computerwetenschappen, maar Lernout raakte gefascineerd door het menselijke brein, meer dan door harde schijven en megabytes. Hij schreef intussen al een paar boeken over ons leer- en denkvermogen en geeft ook les en lezingen aan bedrijven en hogescholen. Een eeuwige student, Lernout. Hij weet als geen ander hoe het brein te optimaliseren. Of specifieke vaardigheden nu al dan niet bijdragen tot de algemene intelligentie of niet, Lernout weet alleszins wel hoe je specifieke vaardigheden kunt trainen.

"Van den Heuvel heeft gelijk: je moet zo veel mogelijk zones van de hersenen gebruik. Mind mapping is daar een goed voorbeeld van. De linkerhersenhelft is analytisch, die draait om woorden, om logica. De rechterhelft zorgt voor beelden, associaties, kleuren, fantasie. Wel, combineer die twee. Om beter te memoriseren moet je kleur gebruiken, beelden, patronen. Desnoods een speciaal ritme. Meer dan louter woorden.

"Waarom kennen de mensen van mijn generatie (Lernout is 62 jaar) de tien geboden van buiten? Omdat ze rijmen. Omdat er ritme in zit. Het is bijna een liedje: 'Bovenal bemin één God. Zweer niet ijdel, vloek noch spot.' De redenering hierachter is heel simpel. Waarom onthoud je dingen? Omdat hersencellen zich met elkaar verbinden.

"Een neuron stuurt een impuls uit dat door een ander neuron wordt ontvangen. Hoe meer neuronen zich aaneenschakelen, hoe sterker de verbinding. Hoe 'vaster' de informatie in je brein is opgeslagen. Als die schakel bestaat uit kleuren, beelden, associaties en woorden is de kans dus veel groter dat je brein het onthoudt, dan wanneer het louter om woorden gaat.

"Wees dus creatief. Denk aan ezelsbruggetjes. Gebruik je verbeelding. De juiste volgorde van de planeten? Maak Van Acht Meter Japanse Stof Uw Nieuwe Pyjama. Alleen vergeten mensen soms het ezelsbruggetje zelf. Stom natuurlijk. Maar er zal van dat bruggetje altijd nog wel een klein spoortje terug te vinden zijn in de hersenen. Wat zeggen mensen dan? 'Ah ja, natuurlijk. Ik wist het wel.' Neen, je wist het niet meer. Dus: oefening baart kunst. BAR: Beelden - Associaties - Repetitie.

"Aandacht, nog zoiets. Je gaat pas dingen goed onthouden als je aandacht optimaal is. Leren aandachtig te zijn kan niet altijd getraind worden. Al zouden computergames hier wel bij helpen. Het gaat om focussen, en multitasken, zoals dat bij gamen het geval is. Het zit vaak ook gewoon in de genen, de aanleg voor aandacht. Maar het menselijke brein is sowieso al selectief. We onthouden alleen wat we willen onthouden. Als het ons interesseert. Vandaar een belangrijk principe bij hersentraining, het eerste principe van Leonardo Da Vinci: la curiosità. Wees nieuwsgierig. Je moet het wíllen weten."

Het klinkt natuurlijk allemaal behoorlijk arbeidsintensief. Hersentraining, het woord zegt het zelf. Trial-and-error, blijven proberen. Aan al wie lak heeft aan mind mapping, muziek of wat dan ook: het kan ook anders. Simpelweg door te wandelen. Een half uurtje per dag, zo berekende Arthur Kramer (University of Illinois). Wie vijf dagen per week een halfuurtje wandelt stimuleert de productie van BDNF, een molecule die een invloed heeft op de creatie van nieuwe neuronen, die op hun beurt aan de basis liggen van het geheugen. Nogmaals: door plots een halfuurtje per dag te gaan wandelen schop je het niet tot Oxford of Cambridge, maar je houdt dus meer dan alleen je conditie op peil. Ook je brein blijft zo in vorm en is in staat om meer dingen op te slaan. Wat je dan weer slimmer maakt. Handig, niet?

Voor wie ook dat niet interessant lijkt, is het ook het compleet tegenovergestelde van enig nut, zo vertelt hersentrainer Bernard Lernout. "Slapen kan geen kwaad", klinkt het. "Integendeel. Slapen kan helpen bij het overbrengen van informatie van het korte- naar het langetermijngeheugen. Zelfs hazenslaapjes zijn belangrijk. Dat weten ook de politici. Bij lange onderhandelingen durven die wel eens kort slapen."

Studentenhaver

De hier opgesomde onderzoeken tonen dat er veel beweegt in de wereld van het hersenonderzoek. Het is een zoektocht naar de Heilige Graal, het onderzoek van ons brein. Er is vooruitgang, maar de reeds opgebouwde kennis weegt zeker nog niet op tegen de resem geheimen die onze hersenen nog niet hebben prijsgegeven. "Er is al een mooie basis gebouwd", vervolgt Lernout. "Maar op die basis heeft de commerciële wereld heel wat huizen gebouwd."

Lernout doelt op de waslijst aan producten die op de markt komen om ons brein te pimpen. Heuse elixers die een instante IQ-vooruitgang beloven. "Zeker in de voedingsmiddelenindustrie is dat het geval. Maar er zit een zekere waarheid in. Soms toch. Neem nu de alombekende studentenhaver. Die zou helpen bij het studeren. Is dat zo? We kunnen alleen stellen dat de bestanddelen van die haver een positief effect kunnen hebben bij het studeren. Chocolade, noten en rozijnen werken in op de hersenwerking, op neurotransmitters, de chemische stoffen die betrokken zijn bij hersenverbindingen. Het verhaaltje van de haver klopt dus in zekere zin, net zoals ook het drinken van voldoende water klopt. Maar je gaat niet plots bijzonder goed scoren op een examen omdat je de dag voordien studentenhaver at. Zelfde verhaal voor koffie. Het helpt om de aandacht even te verscherpen, meer niet."

Wetenschapper Martijn van den Heuvel besluit. "In theorie is het mogelijk dat bepaalde voedingsmiddelen een invloed hebben op de hersencommunicatie. Maar het is niet door dingen te eten of te drinken dat je plots slim wordt. Het is de samenhang van alle opgebouwde kennis in je hersennetwerk die tot resultaten leidt. Er is nog veel onderzoek nodig. Om dit hersennetwerk in optimale conditie te houden moet je dus goed slapen, veel bewegen, veel lezen, dingen wíllen leren. Daag jezelf uit."

Ter afsluiting. Eentje voor de liefhebbers: wat is niezen in het Italiaans?

slimmer worden in 21 stappen

1.Speel Supermemo

Een simpel programma dat je helpt om belangrijke informatie op te slaan. Op je computer. En in je hoofd.

2. Eet kurkuma

Kurkuma, beter bekend als de 'Indiase geelwortel', wordt vaak gebruikt in Indiase en Thaise curry's. Een specerij, maar wel eentje die het risico op Alzheimer zou verminderen.

3. Leer jongleren

Of doe squash, of badminton, of wat dan ook. Kies een sport die een hoge oog-handcoördinatie vereist. Liever lui in de living? Koop dan een Nintendo Wii.

4. Kijk naar

Al-Jazeera

Uit onderzoek blijkt dat kijkers van de Arabische nieuwszender Al-Jazeera een bredere blik op de wereld hebben. Meer dan zij die verknocht zijn aan CNN of BBC.

5.Slaap goed

Klinkt saai. Maar doe het toch maar. Kwestie van de overdag ingewonnen info 's nachts goed te verankeren in het brein.

6. Bespeel een instrument

Het is meer dan alleen noten lezen. Het vergt een motorische vaardigheid, maar tegelijk ook inzicht in noten, composities, concerten.

7. Lees'De Gedachte'

Of installeer de TED-conferenties (Technologie-entertainment-design) op uw smartphone. Laat u begeesteren door opiniemakers. Breek uw brein open met de geest van anderen.

8.Ga naar Watou

Kunstenaars, schrijvers, dichters: voeding voor de geest. Frisse ideeën, rake kunst. Je steekt er iets van op. Of je dat nu wilt of niet.

9. Leer Russisch

Of Spaans. Of Koreaans. Of Chinees. Een taak voor de prefrontale cortex van ons brein, dat tegelijk instaat voor emoties. Je leert meer dan alleen een taal.

10.Leer breien

Niet omdat het oude breien het nieuwe hip is. Maar omdat breien een motorische vaardigheid is die ook de cognitieve functies kan versterken.

11.Kijk serieus

Lach niet bij het denken. Een serieuze blik verbetert het analytisch denkvermogen.

12.Lees Shakespeare

Het lezen van Shakespeares teksten zou meer vergen van onze hersenen dan het lezen van moderne teksten. Of ga naar de opera, en luister naar de Engelse grootmeester.

13.Drink water

En drink vooral niet te veel alcohol. Het devies: drink

met mate. Overdrijf niet.

14.Speel Carmageddon/ GTA

Multitasking is het ordewoord bij agressieve videogames. Schieten, schoppen, vechten, met ogen op de rug. Je bent gefocust en toch behoud je het overzicht.

15. Installeer Freedom

Aandacht is een belangrijk element van hersentraining. Daarom: Freedom, het programma dat internet blokkeert op je pc en je zo (tijdelijk) afsluit van onnodige afleiding.

16. Speel Scrabble

Haal de blokjes van onder het stof en strijd voor 3x woordwaarde. Het komt je creativiteit ten goede. Geen oude doos op zolder? Geen probleem. Speel op je smartphone.

17. Ga naar de Westhoek

Weg van de stad. Hoe minder impulsen, hoe minder afleiding, hoe scherper de concentratie.

18. Schrijf met de hand

Een bekend gegeven. Wie dingen met de hand schrijft, zal meer onthouden, dan wie alleen typt.

19.Gebruik een zandloper

Doe iets en zet er een tijdslimiet op. Het verhoogt je aandacht. Geef jezelf ook

een beloning als het lukt.

20. Heb een mening (en schrijf ze neer)

Aarzel niet om uw mening te verkondigen. Aan tafel, op internet, of aan de toog. Het helpt om je gedachten te structureren.

21.Drink (een beetje) koffie

Drink geen sloten koffie. Maar hou je hoofd erbij en drink een klein kopje. Het verhoogt de aandacht.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234