Zaterdag 08/08/2020

interview

Filosoof Alain de Botton geeft romantiek een middelvinger

Alain de Botton.Beeld Thijs groot Wassink / Ruben Lundgren

De troetelbeer van de filosofenwereld schreef een nieuw boek. Weg van liefde doet de honderdduizenden Facebook- en Twitter-volgers van Alain de Botton (46) wellicht zwijmelen. Met ons had de knuffelfilosoof het over keukenruzies, slechte seks en elkaar 'baby' noemen.

Op weg naar het Londense kantoor van Alain de Botton wandel ik door de pastelkleurige straatjes van Notting Hill. De lucht lijkt wel van parelmoer en als ik na het zevende hoekje nog steeds niet tegen Hugh Grant ben opgebotst, moet ik glimlachen. De Botton verzucht zich immers in Weg van liefde over hoe wij ons blindstaren op Hollywoodiaanse liefdesverhalen. Dat wij leven we in een tijd waar één huwelijk op de drie uitdraait op een flop, is de grimmige realiteit.

Dus schrijft de filosoof twintig jaar na zijn bestseller Proeven van liefde in zijn nieuwe novelle over de liefdeshistorie van hoofdpersonages Kirsten en Rabih in al z'n seizoenen. Van zomerse vlinders in de buik en lentefrisse huwelijksklokken tot een misstap op een herfstavond en vriezenskoude onenigheden. De Botton deelt tussen de verhaallijnen door kristalhelder zijn inzichten. Passages die lezen als een vertaalwoordenboek van emoties. Prediken vanuit z'n ivoren toren is de filosoof vreemd en daarin ligt precies de kiem voor zijn succes. "Ik wil de mensen hun gedachten veranderen, daar zit voor mij de uitdaging. Meer dan een professor inspireren met een of ander kurkdroog essay."

De Botton zegt het met de glimlach. Een aardige mondkrul die hij tijdens het gesprek niet verliest. Hij schenkt wat te drinken uit, schuift me een glas toe en nestelt zich in zijn stoel. De man ademt zo'n sereniteit en warmte uit. Net als zijn kantoor, dat gelegen is in een van de rustigste straten van Londen. Zijn raam staat op een kiertje waardoor het vogelgezang de kamer verblijdt. De ruimte is sober, een muur vol boeken is de enige eyecatcher. Mooi hoe de wereldberoemde filosoof zich blijvend thuisvoelt in de bescheidenheid.

Op uw 23ste schreef u 'Proeven van liefde'. Welke grote ontdekkingen over de liefde deed u nog in tussentijd?
"Mijn debuutroman ging over kortetermijnliefde. Nu beschrijf ik een romance door de decennia heen. Een lange relatie is een pak minder romantisch en daar zijn we ontzettend onvoorbereid op. Onze cultuur focust sterk op verliefdheid. Van billboards tot bioscopen; 99 procent van de tijd krijgen we die eerste momenten te zien. Dat verwart ons, het doet ons verlangen naar een leven lang verliefd zijn."

"Dat vond ik frappant. Want als we ruziemaken over kleinigheden, vinden we dat ronduit belachelijk. De dagelijkse beslommeringen wuiven we weg als iets onbelangrijks of ridicuuls. Mensen grappen over de badkamer te moeten delen of bekvechten over wie de vuilniszakken buitenzet en toch is net dat het leven pur sang. Maar we weigeren om die zaken serieus te nemen, waardoor we boos worden op onszelf en op onze partner. Het voelt alsof je leven de verkeerde richting uitgaat als je voor het slapengaat kibbelt over hoe hoog de verwarming staat in de slaapkamer."

Was er daarom nood aan 'Weg van liefde'?
(knikt) "We martelen onszelf met geïdealiseerde, maar misvormde ideeën van hoe het leven hoort te zijn. Wie voor dokter studeert, weet dat het moeilijk zal worden. Maar in de liefde voelt dat onverwacht. In onze cultuur zit ingebakken dat de liefde ongecompliceerd is. 'Als het juist zit, gaat alles vanzelf.' Die gedachte maakt ons ongeduldig, gestresseerd en angstig. Een badkamer delen is even lastig als een doktersdiploma halen."

Wie is Alain de Botton?

• Geboren op 20 december 1969 in Zürich
• Woont in Londen, met vrouw Charlotte en zonen Saul en Samuel
• Studeert Filosofie aan King's College London en Harvard
• Debuteert in '93 met Proeven van Liefde en schrijft o.a De romantische school, De architectuur van het geluk en Kunst als therapie
• Co-oprichter van The School of Life in 2008, met twaalf vestigingen wereldwijd - sinds '14 in Antwerpen

Waarom botsen we op al die struikelblokken in de liefde?
"In het begin voelt het alsof de ander je zonder woorden begrijpt. Maar als de euforie van de eerste ontmoeting wegebt, wordt praten van steeds groter belang. De mens kan geen gedachten lezen. Leg uit waarom je een rotbui hebt. Hoe schoolmeesterachtig dat ook kan voelen, het is dé uitdaging die ons rest na de buikvlinderfase. Breng je gevoelens onder woorden zodat de ander in de spelonken van je ziel kan kijken en vice versa."

"Niemand vertelt je hoe lief te hebben. We studeren geen 'liefde' op school en toch is dat hetgene waar we het meeste geluk uit halen. De mensen die er zich in verdiepen, door boeken te lezen of cursussen te volgen, zijn in de minderheid."

Moet 'liefde' een vak op de middelbare school worden?
"Tuurlijk! Onze cultuur moet toegeven dat er iets gecompliceerds gaande is. Als je beslist in het huwelijksbootje te stappen, dan praten we enkel over de bloemschikking, welke jurk je aantrekt en of je vis of vlees serveert. Zelden stellen we de partnerkeuze in vraag. Dat zo veel huwelijken stranden, is geen verrassing. Bij de meeste koppels zie je het al van mijlenver aankomen. Vroeger vroeg de priester of je zeker was van je bruid of bruidegom. Nu we met z'n allen de pastoor in de vuilbak kieperen, staan we er alleen voor."

We hebben het verstandshuwelijk ingeruild voor het gevoelshuwelijk. Krijgt ons buikgevoel te veel krediet?
"Helaas wel. Ons buikgevoel schrijven we een immens prestige toe. Als een breinchirurg orakelt: 'Mijn instinct zegt dat ik in de frontale kwab moet opereren', dan verklaren we die man voor gek. In de liefde vertrouwen we er blindelings op. Na vijf minuten babbelen in een treincoupé besluiten we: dit is de ware. Maar we kennen de ander helemaal niet. We fantaseren erop los. Dat eindigt in een ijskoude douche, want we creëren een droombeeld in ons hoofd waar onze geliefde nooit tegen zal kunnen opboksen."

"Ik ben geen verguizer van de romantiek. Ik snap de charme volledig in de ban te zijn van één persoon. Maar het kan geen kwaad om die illusie te doorprikken."

Onze partnerkeuze is een wilde gok, in veel gevallen gedreven door looks. U schreef op de website The Philosopher's Mail: 'In een wijzere samenleving zouden toekomstige partners elkaar gedetailleerde psychologische vragenlijsten voorleggen en zichzelf grondig laten beoordelen door een team psychologen. Tegen 2100 zal dit niet langer klinken als een grap.'
"Ik weet dat het raar klinkt, maar ik hoop dat we onze partnerkeuze binnen tachtig jaar op soortgelijke wijze zullen maken. Op alle vlak gaan we erop vooruit, van opvoeding tot smartphones. Waarom zouden we enkel revolutionair omgaan met onze telefoons en niet met de liefde?"

Toch zegt u dat de ware niet bestaat. 'Iedereen is de verkeerde en iedereen is altijd onmogelijk. We zijn een krankzinnige soort.' Kan dat besef leiden tot langer durende relaties?
(knikt) "Omdat het helpt de angel uit een hoogoplopende ruzie te trekken. Je gooit olie op het vuur als je zegt: 'Ik ben normaal en jij bent vreselijk.' Een van de meest kalmerende dingen die je tegen je partner kunt zeggen is: 'Sorry dat ik je gek maak. Ik besef dat ik moeilijk ben om mee samen te leven'."

Bij bevriende koppels hoor je vaak gedonder over hoe de toiletbril naar beneden moet, de keukenhanddoek niet aan het droogrekje hangt, et cetera. Waarom zeuren wij toch zo graag?
"Zeuren is de verwelkte versie van een gesprek. We doen het omdat de communicatie strop loopt. Eigenlijk zeg je: 'Ik geef het op uit te leggen wat er scheelt, het is niet belangrijk genoeg. Ik ben te moe en je snapt het toch niet.'"

"We zeuren liever dan dat we een deftig gesprek voeren. Helaas werpt dat geen vruchten af, want een mens verandert pas als iemand aardig is. Als je roept: 'Idioot, hang die handdoek toch op!', dan wek je opstandigheid op: 'Je denkt toch niet dat ik voor jou ga veranderen?' Zo dreig je gevangen te geraken in een eindeloze cyclus van zeuren en weglopen. En dat is de schuld van de romantiek. Over de eerste kus horen we tot vervelens toe, maar over de eerste ruzie over de handdoek: niks."

U ziet liefde meer als vaardigheid dan als passie. Wat is voor u de kunst van het liefhebben?
"Sympathie opbrengen voor je geliefde. We moeten beseffen dat just being alive knap lastig is. Ouders lopen over van de sympathie voor hun kinderen. Vooral bij slecht gedrag. Wanneer een kind eten op de vloer gooit, je uitscheldt of op de muur schrijft, denkt elke liefhebbende ouder na over verzachtende omstandigheden. Misschien is hij moe, hongerig of jaloers op de aandacht die zijn pasgeboren zusje krijgt. Je stelt je in zijn plaats en zoekt een uitleg voor wat het kind je niet vertelt. Dát is liefde."

"Je woorden inslikken, ook. Alweer is de uitleg terug te vinden in onze kindertijd. Goede ouders waren er als we moe of humeurig waren. De kans is groot dat zij na een dag werken doodop waren, maar toch deden ze de moeite dat voor zich te houden. In relaties mogen we gerust meer de 'volwassene' zijn om het de ander makkelijker te maken. Dat klinkt gemeen en streng, zeker omdat we in een expressieve flapuitcultuur leven. We voelen ons vrij omdat we niet meer hoeven te luisteren naar ouders, leerkrachten, pastoors. Maar de hele tijd alles zeggen wat in je opkomt is irritant. 'Als ik geërgerd ben, dan zég ik dat gewoon' maakt het alleen maar erger."

"We zijn allemaal moeilijk om mee samen te leven. Iedereen heeft rare trekjes: de ene is graag urenlang alleen, terwijl de ander woedeuitbarstingen heeft of depressief wordt zonder mensen om zich heen. Liefde is ook eerlijk zijn over wie je bent zodat je de ander kunt begeleiden. Mild zijn tegenover de kritiek van je geliefde. En niet altijd reageren met rondslingerende verwijten omdat hij of zij je niet altijd begrijpt of je frustreert."

U stelt dat onze partnerkeuze tot ontwikkeling komt in onze kindertijd. Voor uw hoofdpersonages gaf dat de aanzet tot bindingsangst en verlatingsangst. Wat zeg je tegen mensen die deze theorie wegwuiven als psychiatrisch gewauwel?
"Alle begrip voor die mensen. Wanneer je die boodschap in je gezicht gegooid krijgt, dan komt dat verkeerd, agressief en lomp over. 'Je hebt voor mij gekozen omwille van je moeder!' Tja, je zou voor minder in het defensieve schieten."

"Toch ben ik er oprecht van overtuigd dat we in sterke mate gevormd worden tijdens de lange periode dat we jong zijn. Waarom denk je dat zo veel geliefden elkaar 'baby' noemen? (lacht) Elke volwassene moet kunnen toegeven dat er in ons een klein kind zit. De emoties en patronen die we in onze eerste levensjaren ontwikkelden, komen in liefdesrelaties opnieuw bovendrijven."

Leven we Freudiaans en vallen we stiekem op onze moeder of vader?
"Freud heeft het subtieler bedoeld. Als je vader een intellectueel was die zich bijzonder agressief gedroeg, kan het niet verbazen dat zijn dochter kiest voor een plezierige surfergast. Logisch, want door die slechte ervaring grijpt ze naar de absolute tegenpool. Iedereen is in dialoog met het verleden. Hoe meer je uit die dialoog oppikt, hoe beter je jezelf leert kennen. Ofwel wil je een ouder of een exotisch lief. Ofwel gruw je van mannen met oorbellen. Die voorkeuren in de liefde komen niet uit de lucht gevallen. Ze vinden hun oorsprong in je emotionele blauwdruk."

Soms voelt de juiste verkeerd aan, haalt u in het boek aan. Hoe komt dat?
"Wie een abusieve vader of moeder had, associeert graag gezien worden niet met een bevredigd gevoel. In zo'n geval voelt het vreemd aan als je partner vriendelijk en geduldig is. Een kind uit een gewelddadig gezin bestempelt dat al snel als saai. Die ongezonde kijk op graag zien tast hun liefdesparcours aan. Ze hebben een pervers verlangen om die wantoestanden opnieuw te herbeleven, want onbewust stellen ze liefde gelijk aan uitschelden of afranselingen. Juiste partners geven hen de problemen niet die ze denken nodig te hebben. Dat is het klassieke patroon waarom mishandelde kinderen er later mishandelende partners uitkiezen."

Zijn vriendschappen een goede basis voor een duurzame en evenwichtige relatie? Telkens je Monica en Chandler in 'Friends' bezig ziet, denk je haast van wel.
"Vriendschap houdt elementen in - zoals diep begrip, sympathie, humor - die ook in de liefde thuishoren. Toch mogen we het belang van lichamelijke aantrekkingskracht niet onderschatten. We kunnen onze lustgevoelens niet controleren, dat hebben we nooit geleerd. Kijk maar naar het succes van Tinder en porno, maar ook van al het suiker in ons voedsel. Dat is het probleem van het kapitalisme en ook met onszelf. Er is geld mee gemoeid, en wie er enthousiast over is, denkt niet: wacht even, dit is niet zo goed voor mij. De mens is nu eenmaal een bizarre mix van het fysieke en het mentale. En onze impulsen gidsen ons alle richtingen uit. Net als de matroos die met de wind in zijn zeilen vooruitgaat en continu moet bijsturen zodat hij op de eindbestemming raakt. Maar evengoed waait die wind je de rotsen op."

In een vorig interview sprak u over de nood aan eerlijkheid. Niet alleen over relaties, ook over seks. U zei: 'Seks kan subliem zijn, maar een goede vrijpartij is erg zeldzaam.' Maar een tevreden seksleven is toch geen utopie?
"Tegenwoordig creëren we een soort van sandwich van het huwelijk, kinderen, seks, liefde - bij voorkeur met een houdbaarheidsdatum die nooit verstrijkt. Hoe adorabel dat ook klinkt, het is zó moeilijk te verwezenlijken. Onmogelijk zal ik het niet noemen, want dan steigeren er vast enkele lezers die gelukkig zijn met hun 'sandwich'. Maar het is zoals bij kinderen die ervan dromen om later een rockster te worden. Dan zeg je niet dat het kind van lotje getikt is, maar dat het bijzonder lastig wordt en die kans 1 op 50 miljoen is. Je weet nooit dat het gebeurt, alleen is dat de uitzondering. We focussen graag op de uitspattingen in onze maatschappij. Zoals de man die per toeval een uitvinding deed in z'n keuken en een jaar later multimiljonair was. Het is een sprookje dat we onszelf graag vertellen."

Kortom: bitter weinig mensen hebben het leuk tussen de lakens?
"Stomende seks bestaat, maar in combinatie met liefde blust het uit. Freud merkte in de negentiende eeuw hoeveel patiënten worstelden met het samensmelten van liefde en seks. In die tijd was dat een eigenaardig probleem: hoe langer een koppel samen was, hoe moeilijker ze hun seksleven levend konden houden. Nu is het een cliché, omdat er zoveel waarheid in schuilgaat. Wees je ervan bewust en word er niet kwaad om, het is niemands schuld. Ja, vlinders in de buik zijn leuk, maar lang samenzijn biedt zo veel meer. De stomende seks ruil je als het ware in voor de duurzame liefde. En daar is onze cultuur ongelukkig mee, want wij willen het allemaal."

Hoe kijkt u naar vrije liefde?
"Mensen in een polyamoureuze relatie betalen daar de prijs voor. Wie jaloezie 'passé' noemt 'want we hebben iPhones en jaloezie is dood', kletst uit zijn nek. Je kunt niet zomaar de menselijke natuur heruitvinden."

U schrijft: 'Een affaire begin je zelden uit onverschilligheid jegens de eigen partner. Normaal gesproken moet je juist heel veel om die persoon geven, wil je de moeite nemen hem of haar te bedriegen.' Moeten we minder rigide omgaan met vreemdgaan?
"In m'n boek gaat één van de twee vreemd en het hele verhaal draait uit op een nachtmerrie. Jaloezie is een vreselijk iets, net als het breken van de vertrouwensband."

"'Ik hou van je en het betekende niets' is als een pleister op een houten been. Hoewel het soms de waarheid is, kunnen we dat onmogelijk plaatsen. Iedereen die al werd bedrogen denkt dat een misstap wel iets betekent. Waarom doe je het anders? En toch is het een geldige uitleg. We verliezen hoe dan ook. Of we nu overspel plegen of trouw blijven, we blijven op bepaalde vlakken ongelukkig. Kies gewoon op welke manier je ongelukkig wil zijn."

Voor we afsluiten, hoe komt het dat u zo graag schrijft over de liefde?
"Het dagelijks leven, daar draait het om. Er is een ontegensprekelijk verband tussen het kleine en het grote. Dus schrijf ik over de details van het leven, want in de keuken zaai je de grondslagen van het leven, van doffe ellende, of zelfs van moord. Niet in het parlement, maar in de keuken."

U wilde het tijdens dit interview niet hebben over uw persoonlijk leven. Waarom?
"Als je dieper kijkt dan het typische koetjes-en-kalfjesgesprek, wat betekent het dan om te vertellen over je leven? Als ik biografieën lees van wereldberoemde artiesten, dan leer ik nooit écht iets bij. Ik wil eerlijk communiceren, maar daarom hoef ik nog geen dagboekachtige passages van m'n leven de wereld in te sturen. Journalisten willen vaak weten hoe autobiografisch een boek over de liefde is, maar hoe meer je over je leven openbaar maakt, hoe minder grip je erop hebt. In een vingerknip verdraait men je woorden door ze in een foute context op te rakelen. Voor je het weet nemen je woorden rampzalige proporties aan. Hoe ouder ik word, hoe minder ik mezelf in die positie wil plaatsen. Het is afwegen, want ja - ik ben een schrijver en dus maak ik woorden wereldkundig. Al maakt dat van mijn persoonlijke leven geen publiek bezit."

Zonde. Met al die kennis bent u vast de perfecte partner.
(lacht) "I wish! In mijn jongere jaren wist ik ook niet wat ik deed. Dus raakte ik net als iedereen in de problemen, waardoor elke relatie op de klippen liep. Ik heb het ook moeten leren."

Alain de Botton, Weg van liefde, Atlas Contact, 19,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234