Maandag 14/10/2019

Filosofen in een knettergek avontuur

Golden boy van de Franse letteren Laurent Binet verbluft opnieuw met een satirische detective waarin hij filosofen bij bosjes over de knie legt. In De zevende functie van taal sloopt hij menig heilig huisje.

Een courant verschijnsel is het niet meer, Franse auteurs die in de Lage Landen massaal in de armen worden gesloten. Laurent Binet (43), een voormalige leraar taalkunde, slaagt er wél met veel branie in. Waar hij zijn hoofd vertoont, lopen de zalen vol en vliegen zijn boeken de deur uit. Met dank aan zijn meeslepende roman HHhH uit 2010, waarmee hij ook half Europa aan de voeten kreeg. De titel vormde het acroniem van Himmlers Hirn heisst Heydrich, 'de hersenen van Himmler heten Heydrich', de bijnaam die de SS aan het nietsontziende hoofd van zijn Reichssicherheitsdienst én Holocaust-strateeg Reinhard Heydrich gaf.

Binet vergreep zich aan een sinister hoofdstuk uit de nazigeschiedenis om er een complexe, maar toch uiterst leesbare roman uit te puren. Goed voor de Prix Goncourt du Premier Roman.

In zijn nieuwe roman weeft hij een rocambolesk plot rond de filosofische superstars waar de Franse intelligentsia in de jaren 70 en 80 van uitpuilde. Van Roland Barthes tot Michel Foucault, van Julia Kristeva tot Gilles Deleuze, Jacques Lacan, Tzevan Todorov, Jacques Derrida en Philippe Sollers, ze gaan allemaal voor de bijl met grote oneerbiedigheid en hilarische spotzucht.

Een nieuwe visie op taal

In De zevende functie van taal gooit Binet alle trossen los. Vertrekpunt is het ongeval van de Franse filosoof en semioticus Roland Barthes (1915-1980), die op 25 februari 1980 in de Parijse Rue des Ecoles, vlak voor het Collège de France, wordt aangereden door een bestelwagen en enkele weken later overlijdt. Binet neemt in zijn roman de these van een ongeluk niet voetstoots aan. Waarom lunchte Barthes 's middags nog met de toenmalige socialistische presidentskandidaat François Mitterrand? En wie was die onvoorzichtige chauffeur?

Binet laat zijn fantasie de vrije loop en suggereert dat Barthes is vermoord. Temeer een van zijn documenten spoorloos blijkt met daarin een nieuwe 'performatieve' visie op taal, met zéér overtuigende kracht. En wie dit geschrift in handen krijgt... U voelt hem al? Umberto Eco, Carlos Ruiz Zafon, Dan Brown en andere coryfeeën van de bibliothriller kijken al om het hoekje mee.

Dan komt de onbehouwen commissaris Joseph Bayard op de proppen. De man is amper vertrouwd met de Parijse denkerscenakels en moet zich in allerijl bijscholen met zelfhulpgidsjes als Le Roland Barthes sans peine. Dat Barthes een ware superstar is en ons met boeken als Fragments d'un discours amoureux en Mythologieën op volstrekt frisse wijze naar verliefdheid, de Citroën DS, waspoeder of de Tour liet kijken, ontgaat Bayard aanvankelijk. Het staat garant voor vermakelijke cultuurclashes.

Gelukkig wordt Bayard bijgestaan door semioticus en universitair docent Simon Herzog (zijn initialen verwijzen naar Sherlock Holmes). Het ongewone speurdersduo baant zich een weg door het Franse filosofenwereldje, terwijl de plot zich vertakt naar Bologna, Venetië en de VS, en de verdachtmakingen zich opstapelen.

Vijf jaar verrichtte Binet research naar de 'French Theory' - van structuralisten tot postmarxisten - en hij draagt hen nog steeds veel bewondering toe. Toch laat dit boek zich eerder lezen als een stevige bolwassing van het Franse denkersbiotoop, waarin weerbarstige woordenpoeha en ondoorgrondelijke theorieën tot de dagelijkse praktijk behoorden.

Binet schuwt de ironische charges niet en houdt het tempo goed op streek. Vooral de seksuele appetijt en gewoontes van Michel Foucault (hij onaneert boven een poster van Mick Jagger), Roland Barthes (zijn zucht naar jongens en voorkeur voor orale seks) en Bernard Henri-Lévy worden fors aangezet.

Op wijsgerige congressen gaat het er bont aan toe, Derrida wordt er zelfs doodgebeten door een hond. Hoofdverdachte en ijdeltuit Sollers krijgt het zwaar te verduren - geen wonder dat hij na verschijning van de roman zijn entourage mobiliseerde om het boek uit te kreten voor 'homofoob', 'fascistisch' en 'vrouwonvriendelijk'.

Makkelijke schietschijf

Binet verkneukelt zich aan woordspelletjes en grapjes à la Georges Perec en Raymond Queneau, strooit ironische knipoogjes in het rond tot je ervan gaat loensen en maakt gevaarlijke kattensprongen tussen Wahrheit und Dichtung.

De zevende functie van taal ontlokt je af en toe een brede glimlach. Evengoed besluipt je geregeld de zin om Binet weer in het gareel te krijgen, zeker nadat hij de hele postmodernistische trukendoos, incluis interventies van de auteur in eigen roman, heeft bovengehaald. De filosofen zijn een makkelijke schietschijf die hij soms compleet ridiculiseert. Maar ach, als antiserum tegen al dat sérieux in de Franse literatuur zal je met deze knettergekke roman aangename uren beleven. En ook qua 'semiotiek voor dummies'-gehalte valt u geen buil. Eco van de troon stoten, zoals Binet her en der lijkt te ambiëren, is helaas niet gelukt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234