Donderdag 22/04/2021

Filips de Schone, Filips de waanzinnige

Hij was de vader van keizer Karel en de echtgenoot van Johanna de Waanzinnige. Veel meer weten we doorgaans niet te vertellen over Filips de Schone. Dat verandert, nu Brugge hem eert met een belangrijke tentoonstelling die veel schoonheid en vooral waanzin onthult.

door Rudy PIETERS

Burgos/Brugge l Filips de Schone (1478-1506) keert naar huis terug. De schoonheid en de waanzin, de tentoonstelling over zijn leven en zijn liefde voor de kunsten, was de voorbije maanden in Burgos te zien, de Noord-Spaanse stad waar hij 500 jaar geleden plotseling overleed. Nu reist ze naar Brugge, zijn geboortestad, waar ze de ommegang van de Onze-Lieve-Vrouwekerk inneemt.

Niet alleen is dat een thuiskomst, het is ook een nauwgezette herhaling van de geschiedenis. Het Spaanse luik was in het Casa del Cordón te zien, het stadspaleis waar de vorst op amper 28-jarige leeftijd stierf. Meteen na zijn dood lieten zijn vrienden het hart uit zijn lichaam snijden om het per schip naar Brugge te brengen, waar het in een loden doosje bij de resten (en het praalgraf) van zijn moeder, Maria van Bourgondië, werd geplaatst, en bij het praalgraf van zijn grootvader, Karel de Stoute. Van het hart is niets meer over. Resten alleen de mythe over de verfijnde schoonheid van Filips en de vermeende waanzin van zijn gemalin Johanna.

De schoonheid en de waanzin, een initiatief van de Madrileense stichting Carlos de Amberes, is een compacte bloemlezing van hoogwaardige stukken. Filips' wieg staat er, zijn harnas, zwaard en helmen, en zelfs het door zijn vader onderhandelde huwelijkscontract met Johanna van Kastilië, een stuk perkament waardoor de toekomst van de Spaanse en Habsburgse gebieden (en dus ook van de Bourgondische Nederlanden) plotseling op de schouders van een en dezelfde persoon, die van Filips, zou terechtkomen. In het fraaie familiealbum intrigeert vooral het portret van de twaalfjarige Filips, geschilderd door de Meester van Magdalenalegende.

De voorbije eeuwen is Filips de Schone wat in de verdrukking gekomen tussen zwaargewichten als zijn vader, Maximiliaan van Oostenrijk, en zijn zoon, keizer Karel V. In zijn korte leven heeft hij niet meteen potten kunnen breken. Maar een zwakke vorst? Neen, zegt medesamensteller Paul Vandenbroeck (Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen en KU Leuven) in een gesprek met De Morgen. "De politiek rond 1500 was extreem machiavellistisch. Maar Filips de Schone streefde naar vrede, hij was bijna altijd uit op een goede verstandhouding, ook met Frankrijk, wat absoluut verdacht was in de ogen van zijn vader Maximiliaan en zijn schoonouders. Toen hij pas koning van Kastilië was, heeft hij een aantal mandementen uitgevaardigd waarin hij bijvoorbeeld de Inquisitie wilde matigen, met minder fanatisme, in die tijd heel moedig en persoonlijk."

De tentoonstelling toont vooral hoe men het rijke cultuurleven aan Filips' hof heeft onderschat. Zijn huisorgel werd door Joachim Patinir beschilderd. De Chigi Codex is een schat van polyfone partituren die voor een van Filips' hovelingen is gemaakt. Een aan Juan de Flandes toegeschreven retabel blijkt volgens nieuw onderzoek door Filips te zijn gekocht en niet door zijn zuster Margaretha van Oostenrijk. Ook Memling en Bosch zijn aanwezig, zeker voor die laatste had de vorst meer dan gewone belangstelling. "Het hof van Filips was nooit een intellectueel centrum, maar hij heeft wel een zeer uitgesproken esthetica ontwikkeld. Ook in de muziek. De componisten die hij engageerde, waren topmensen, zoals Alexander Agricola en Pierre de la Rue."

In zijn essay Schoonheid en/vanuit waanzin, opgenomen in de catalogus, kan Paul Vandenbroeck zijn fascinatie voor Johanna de Waanzinnige moeilijk verbergen. Was ze echt gek? "Er is natuurlijk een massa boeken over geschreven en ook mijn collega-commissaris Miguel Ángel Zalama is van oordeel dat zij gek was. Maar als je de bronnen leest, dan kun je moeilijk tot die conclusie komen. Toen ze vanaf 1509 opgesloten was in Tordesillas heeft ze haar jongste dochter zeventien jaar lang opgevoed. Die dochter, Catalina, is dan koningin van Portugal geworden: Johanna kon haar kind dus al die jaren een normale opvoeding geven. Ze moet wel een zeer uitgesproken persoonlijkheid geweest zijn. Zij deinsde niet terug voor conflicten, ook al paste dat niet binnen het koninklijke decorum. Ze had ook een grote kunstcollectie en is na 1509 kunst blijven kopen, absolute topstukken."

Na de dood van Filips zwierf ze bijna drie jaar door Kastilië met het lijk van haar man. De stoet verplaatste zich alleen 's nachts, ze stopten in smerige dorpjes, waar telkens een begrafenismis moest worden opgedragen. Een artistieke onderneming, volgens Vandenbroeck, die bij het loden kistje van Filips' hart dan ook een werk van Peter Buggenhout plaatst, een sculptuur van stof en afval. "Die postume tocht was eigenlijk een performance. Je kunt spreken van een esthetiek van de transgressie, waarin de scheiding tussen het schone en het lelijke van geen tel meer is, iets wat je ook bij hedendaagse performances vanaf de jaren zestig ziet. Johanna was kunstenares tegen wil en dank; soms heb je mensen die een icoon tot stand brengen zonder de bedoeling kunstenaar te zijn. En die icoon blijft haar kracht behouden, tot vandaag."

Elke nacht liet Johanna Filips' kist openen en verplichtte ze haar gevolg naar het rottende lichaam te kijken. "Zelfs voor die tijd was dat not done. Die postume tocht had aan de ene kant iets verschrikkelijks en aan de anders iets van troost. En in dat werk van Peter Buggenhout zit dezelfde spanning."

Dezelfde 'waanzin' herkent Vandenbroeck bij de kunstenaars die in de tijd van Filips en Johanna werkten, vooral bij Hieronymus Bosch. "Ook Bosch hanteert het principe van de transgressie in veel van zijn werken. Vandaar ook dat tijdgenoten in Spanje over los disparates del Bosco spraken: de waanzinnige invallen van Bosch. Zijn helletaferelen zijn ook volgens de laatmiddeleeuwse esthetiek vrij extreem."

De schoonheid en de waanzin, van 30/1 tot 15/4 in het Bruggemuseum, Onthaalkerk Onze-Lieve-Vrouw, Mariastraat, Brugge.

Zielewind, de jongste productie van Pé Vermeersch gaat eveneens over Filips' postume tocht en Johanna's 'performance'.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234