Zondag 28/11/2021

Fictief personage, écht bestaan

Dokter Zjivago (1957) - Boris Pasternak

IDENTIKIT

Wie

Olga Ivinskaja stond model voor Lara, Zjiva-go's minnares in Dok-ter Zjivago. Dertien jaar lang was ze de minnares van de gehuwde Boris Pasternak. Zelf was ze tweemaal gehuwd geweest. Ze werkte bij het literaire magazine Novy Mir.

Leeftijd

Olga, in 1912 in de Centraal-Russische stad Tambov geboren, werd 83 jaar. Ze bracht acht jaar door in Russische concen- tratiekampen.

---

Wie neemt nog uit vrije wil Dokter Zjivago (1957) ter hand? De dweperige, romantische epiek van Boris Pasternak (1890-1960) schrikt de hedendaagse lezer behoorlijk af. Toch geldt de vuistdikke roman over de onverwoestbare liefde tussen arts Zjivago en verpleegster Lara als een mijlpaal in de Russische literatuur.

De joodse Rus Pasternak situeert hun stormachtige relatie tegen de achtergrond van de Russische revolutie en de burgeroorlog. Vanwege zijn eerdere kritische standpunten kwam de ooit zo gevierde dichter in het vizier van vadertje Stalin. Dokter Zjivago moest zelfs in Italië verschijnen, waarna Pasternak tot ieders verrassing in 1958 de Nobelprijs voor literatuur kreeg toegekend. De jury vergeleek Dokter Zjivago met Tolstojs Oorlog en vrede en vond dat Pasternak uittorende "boven alle politieke partijen" en zelfs "antipolitiek" was "in zijn humane visie".

De formulering viel slecht in het Kremlin, dat de bekroning zag als een poging om de Sovjetunie in een slecht daglicht te stellen. Pasternak besloot onder druk de prijs te weigeren, ook uit vrees het land te worden uitgezet.

De commotie zwengelde het succes van Dokter Zjivago in het Westen alleen maar aan, zeker nadat er in 1965 een stroperige film uit was gedestilleerd, met Omar Sharif in de hoofdrol en Julie Christie als Lara. De film was goed voor vijf Oscars.

Dat Pasternak Lara had gemodelleerd naar zijn eigen grote liefde Olga Ivinskaja (1912-1995) was zonneklaar. Het boek bevatte diverse impliciete odes aan zijn muze, want ook in het echte leven moesten de geliefden talloze beproevingen doorstaan om hun heilig vuur brandend te houden.

Discreet afspreken

Pasternak ontmoette Lara in oktober 1947, één jaar nadat hij de roman had aangevat. Olga, al langer een bewonderaar van Pasternaks poëzie, werkte toen in Moskou voor het literaire tijdschrift Novy Mir. In het begin spraken de geliefden dagelijks discreet af bij het standbeeld van Poesjkin, en maakten vandaaruit lange wandelingen door Moskou. Beiden hadden al een roerig huwelijksleven achter de rug. De 23 jaar oudere Pasternak was voor de tweede maal gehuwd en had twee kinderen. Ivinskaja's eerste echtgenoot had zich opgehangen, haar tweede man was in 1943 om het leven gekomen. Ook zij had twee kinderen. Toch bleef Pasternak gedurende de hele affaire gehuwd met zijn tweede echtgenote Zinaida Eremejev.

Later benoemde hij Olga tot zijn persoonlijke secretaresse, zeker toen bij Novy Mir de grond te heet onder haar voeten werd en Pasternak bij de autoriteiten steeds opzichtiger uit de gratie viel. Maar Stalin pakte het sluw aan: hij viseerde Pasternak via zijn zwakke plek. In 1949 werd Ivinskaja gearresteerd en door de KGB op de rooster gelegd om opheldering te verschaffen over Pasternaks "anti-Sovjetactiviteiten". Maar ze gaf geen kik en werd voor vier jaar naar Siberië gestuurd, waar ze - zwanger van Pasternak - een miskraam kreeg.

Het drama ondermijnde Pasternak zozeer dat hij twee hartaanvallen kreeg. Hij herwerkte het manuscript en schreef over zijn heldin Lara: "Ze verdween zonder een spoor achter te laten... en stierf, in een van de ontelbare concentratiekampen in het Noorden." In werkelijkheid kwam Ivinskaja na Stalins overlijden in 1953 vrij, waarna de affaire hervatte tot Pasternaks dood in 1960. Twee maanden later belandde de vrouw opnieuw in de kampen, omdat ze illegaal royalty's van Pasternaks Italiaanse uitgever zou hebben doorgesluisd. Na protest van onder meer filosoof Bertrand Russell werd ze in 1964 vrijgelaten. Pas onder Gorbatsjov, in 1988, kreeg Ivinskaja - half blind en ernstig verzwakt - volledige rehabilitatie.

Pasternak schreef in 1958 in een brief aan een vriend: "Ik heb mijn leven te danken aan Olga. Het is dankzij haar heroïek en doorzettingsvermogen dat ik in die troebele jaren buiten schot ben gebleven."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234