Vrijdag 19/07/2019

Fictief personage, écht bestaan

Elizabeth Costello (2003) - J.M.Coetzee

IDENTIKIT

Elizabeth Costello

Vrouwelijk alter ego van J.M. Coetzee. Ze is de schrijfster van The House on Eccles Street (1969) en wordt beroemd na ontvangst van de Stone Award. Haar ideeën over dierenleed zijn aangeblazen door de filosofie van de Britse ethica en moraalfilosofe Mary Midgley.

Leeftijd

In de roman 66 jaar, bijna 67. Ze heeft negen romans geschreven, twee dichtbundels, een boek over vogels en heel veel journalistiek werk. Van origine is ze Australische.

---

Zwaarmoedige mannen van boven de 50 met een dwingende neiging tot zelfreflectie. Vaak zijn ze academicus en worstelen ze met hun seksualiteit. Ze leven in een soort gewapende vrede met hun medemens en omgeving. Zo kun je het prototypische personage omschrijven van de Zuid-Afrikaanse schrijver John Michael Coetzee (°1940). Deze afstandelijke intellectuelen duiken op in romans als In ongenade, Langzame man, Dagboek van een slecht jaar en zelfs in versluierd autobiografische boeken als Zomertijd, te lezen als een postmodernistisch, nietsontziend zelfportret. Maar in het door en door pessimistische oeuvre van de Nobelprijswinnaar Literatuur 2003 is niets wat het lijkt én draait het uiteindelijk vaak om het vrouwelijk perspectief.

Coetzee gaat regelmatig aan de haal met zichzelf. Soms - zoals in Schemerlanden - verbeeldt hij de driestheden van een voorvader. En over zijn privéleven laat de tweevoudige Booker Prizewinnaar het liefst een sluier hangen. Tussen persoon en personage blijft een barrière. Omdat de publiciteitsschuwe Coetzee oordeelt dat een auteur geen rockster is en zich niet tot allerlei confessies moet laten verleiden. Laat de literatuur haar punt maken.

Zijn gemanoeuvreer met alter ego's kreeg een nieuwe dimensie via het gedenkwaardige personage Elizabeth Costello. Zij maakte haar intrede met twee felle lezingen over dierenrechten, gebundeld in The Lives of Animals (1999). Die vormden later de kern van de essayistische roman Elizabeth Costello (2003). Overduidelijk leent Coetzee zijn eigen stem aan Costello en zocht hij naar een nieuwe autobiografische vermomming. De grijze, mollige dame dient als vehikel voor filosofische beschouwingen over dierenleed, schrijverschap, dood en romankunst. De fictieve auteur Costello vergaarde roem met The House on Eccles Street, waarin ze James Joyces Ulysses vanuit het perspectief van Molly Bloom herwerkte. Sinds ze een literaire prijs kreeg, reist ze de wereld rond om haar ideeën uit te venten. Haar bekendheid voelt als een last en door haar publiek wordt ze vaak misbegrepen. Hoeft het gezegd dat haar einzelgängerschap én faam enigszins parallel lopen met die van Coetzee? Maar in tegenstelling tot Coetzee is Costello een pur sang moraliste en volgens haar zoon John (!) zelfs "een propagandamachine tegen dierenmisbruik". De verschrikkingen die dieren worden aangedaan, vergelijkt ze met het uitroeiingskamp Treblinka.

Opgestoken vingertje

Costello is vooral een soort proeftuin voor Coetzees opvattingen over literatuur. Want ze krijgt regelmatig weerwerk, bijvoorbeeld via John of diens vrouw Norma, die niet hoog oplopen met haar radicale premisses. Ook de schrijfster twijfelt weleens over haar opgestoken vingertje. Als alter ego van Coetzee is Costello allerminst eenduidig. Om de verwarring compleet te maken sprak Coetzee een aantal van Costello's redes in werkelijkheid zélf uit.

Zeker is dat Coetzee voor zijn roman te rade ging bij filosofen als Descartes, Girard en Bentham. Maar het is vooral de Britse moraalfilosofe Mary Midgley die hem inspiratie aandroeg. De intussen 95-jarige dame boog zich aan de Universiteit van Newcastle over dieren en hun morele status, onder meer in Animals and Why They Matter (1983). Ook Costello heeft het over 'sympathie' als moreel concept, iets wat Midgley te berde bracht in Beast and Man (1978). Bovendien delen Coetzee en Midgley een fascinatie voor Robinson Crusoe, wiens geschiedenis Coetzee herschreef in Foe. Midgley poneert in haar essay Duties Concerning Islands dat mensen wel degelijk ethische verplichtingen hebben tegenover dieren en ecosystemen. Precies dat idee valt regelmatig te detecteren in Coetzees werk.

Coetzee laat Costello niet los en blijft haar als personage inzetten. Ze is een soort filosofische indringer waarmee hij metafictie bedrijft. Zo duikt ze op in Langzame man (2005). Het bewijst nogmaals hoezeer Coetzee de vrouwelijke blik op de geschiedenis koestert.

Vandaag: laatste aflevering. Deze reeks verschijnt in het najaar bij Polis in een uitgebreide editie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden