Dinsdag 17/09/2019

Fictief personage, écht bestaan

De herfst van de patriarch (1975) - Gabriel García Márquez

IDENTIKIT

Wie?

Márquez comprimeerde in zijn niet bij naam genoemde 'generaal' in De herfst van de patriarch eigenschappen van talloze Latijns-Amerikaanse dictators, zoals Juan Vicente Gomez van Venezuela, Rojas Pinilla van Colombia of de door Castro verdreven Fulgencio Batista van Cuba. Ook Franco in Spanje leverde veel inspiratie.

Eigenschappen

Staat aan het hoofd van een onbestemd Caribisch land, is tussen 107 en 232 jaar oud en heeft 5.000 kinderen. Ongeschoold. Gringos brachten hem aan de macht.

---

Apocrief of niet? Het blijft een memorabele anekdote over Gabriel García Márquez (1927-2014). Het decor is Parijs, waar hij in de jaren vijftig als journalist gestationeerd was. In het hart van Quartier Latin werkte Márquez aan De kolonel krijgt nooit post. Maar op een avond sloeg de verveling toe. Gabo tuurde vanuit zijn zolderkamerraam naar de drukte en brulde: "De dictator is dood." In een oogwenk stond de buurt op stelten: "Overal gingen lichten aan en werden ramen opengegooid. Latijns-Amerikaanse ballingen van allerlei nationaliteiten renden juichend de straat op. Allemaal dachten ze dat hun dictator het loodje had gelegd", zo vertelde Elsbeth Etty het ooit na in NRC Handelsblad.

Het tragikomische voorval tekende een tijdperk waarin ongeveer elk Spaanstalig land kreunde onder een terreurregime en een dictator. Verwondert het dat de 'dictatorroman' tot een volwaardig subgenre uitgroeide in de Latijns-Amerikaanse literatuur? Net als Mario Vargas Llosa, Miguel Angel Asturias en Alejo Carpentier was ook Márquez er vatbaar voor. Het resulteerde in zijn beroemde roman De herfst van de patriarch uit 1975, een bizar portret van een stokoude dictator die in opperste eenzaamheid sterft. Macht én eenzaamheid: het waren niet voor niets Márquez' geliefkoosde thema's.

De Colombiaanse schrijver broedde decennialang op deze roman, waarin hij de ziel van de Latijns-Amerikaanse dictator-tiran wou blootleggen. Het idee kreeg vaste vorm toen hij in 1958 - alweer vanop een hotelbalkon - in Venezuela eersterangsgetuige was van de verdrijving van de gehate president Marcos Pérez Jiménez én de daaropvolgende homerische volksvreugde. Márquez kreeg het visioen van "een onwaarschijnlijk oude man die door de hoge, verlaten kamers van zijn paleis strompelt, terwijl het er wemelt van de dieren". Hij las zich ter voorbereiding te pletter aan biografieën van gevaarlijke tirannen, zoals Papa Doc op Haïti, de Paraguyaanse 19de-eeuwse leider Doctor Francia of Hernández Martínez van El Salvador.

Maar ook de door Fidel Castro verdreven Cubaanse dictator Batista én Juan Vicente Gomez van Venezuela fascineerden hem, net als Rojas Pinilla, die in Colombia de plak zwaaide. Toch kwam er pas schot in het schrijfproces, toen Márquez tussen 1967 en 1974 in Barcelona ging wonen en daar van nabij de stuiptrekkingen van het Spaanse Franco-regime gadesloeg. Het was "een stad waar je het kon voelen, want we waren allemaal een beetje samenzweerders", getuigde Márquez.

Doolhof

De herfst van de patriarch was Márquez' eerste boek na Honderd jaar eenzaamheid uit 1967, waarmee hij wereldfaam verwierf. Hij wilde niet zomaar voortborduren op dat succes. "Geen subtropisch labyrint van eenzaamheid waarin de lezer op weg naar de uitgang een kermis van buitenissige personages en gebeurtenissen tegenkomt, maar een donker doolhof waar de lezer zich doorheen moet ploegen zonder het gevoel te krijgen dat hij veel verder komt", noteerde Maarten Steenmeijer over het boek in de Volkskrant.

De roman, met zijn hoofdfiguur tussen 107 en 232 jaar, heeft iets weerbarstigs, met ronkende volzinnen die je af en toe naar adem doen happen. Toch mocht de overvloedig gefêteerde Nobelprijswinnaar zich later graag identificeren met zijn boven de mensen zwevende dictator: "Het is een persoonlijke belijdenis, memoires bijna." En hij zag parallellen met zijn eigen eenzaamheid aan de top van het literaire firmament. Later is het Márquez kwalijk genomen dat hij zich bleef aanschurken tegen Fidel Castro, een communistische revolutionair die uiteindelijk verdacht dicht bij de status van dictator kwam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234