Maandag 16/05/2022

Fernando Pessoa 38 keer langs de Belgische kust

Zijn alter ego's waren schrijvers met een eigen biografie, psychologie, esthetica en godsdienst. In de regel spraken ze mekaar tegen.

Brussel

Eigen berichtgeving

Ward Daenen

Tussen De Panne en Knokke zijn 38 fragmenten van het lange gedicht Ode van de zee aangebracht, gezandstraald op blauwe hardsteen (DM 21/2). Het werd geschreven door Fernando Pessoa (1888-1935). Hij was een bohémien en een nachtbraker, maar vooral de belangrijkste Portugese auteur van de twintigste eeuw. Of moeten we het meervoud 'auteurs' gebruiken? Hij was immers niet een maar veel schrijvers.

Hij deed iets ongehoords omtrent 1915, het begin van zijn schrijverschap. Fernando Pessoa bedacht zichzelf met een reeks literaire alter ego's. Inderdaad, heel wat schrijvers hadden die: Rilke had Malte Laurids Brigge, Valéry zijn Monsieur Teste. Maar niemand dreef zijn ikken zo ver door als Pessoa. Zijn alter ego's waren schrijvers met een eigen biografie, psychologie, esthetica en godsdienst. In de regel spraken ze mekaar tegen. Meteen leverde Pessoa een belangrijke bijdrage aan de literaire en filosofische discussies van vorige eeuw: die over het moderne ik, het ik dat van zichzelf is vervreemd, kortom, het ik dat een ander is.

Zo was Alberto Caeiro een ingenieuze, ongeletterde en werkloze man van het platteland; Ricardo Reis was een dokter en classicist. In totaal waren behalve Fernando Pessoa 75 namen 'verantwoordelijk' voor de duizenden teksten die hij naliet toen hij zich in 1935 de dood in dronk. Álvaro de Campos, een scheepsbouwkundig ingenieur die studeerde en werkte in Glasgow, was een derde ego. Onder dit heteroniem (eigen naam voor een ander ik) schreef hij in 1915 Ode van de zee. "Zijn andere ego's waren honkvaste figuren, maar Campos was een avontuurlijke reiziger", zegt Clara Ferreira Alves, directrice van het Casa Fernando Pessoa in Lissabon, aan De Morgen. "Campos droomde van een Portugese renaissance. Hij dacht aan de zeeën die de Portugezen bevoeren en de landen die ze veroverden. Vandaar zijn liefde voor de zee. Naast Ode van de zee schreef diezelfde Álvaro de Campos Ode van triomf. Het is een melancholische verheerlijking van Portugal. Die heeft echter niets met chauvinisme of nationalisme te maken. Wijlen dictator Salazar vond hij een gemeen politicus." Ode van de zee is een lange gedachteassociatie van en over de zee. "Op een zomerochtend staat de verteller aan de kade van de Taag en begint vandaar een reis naar de diepzee van de geest", schrijft essayist en academicus Geert Buelens in De waarheid over de zee, de brochure die naar aanleiding van het gelijknamige kustproject verscheen. "Hij vereenzelvigt zich met het zeeleven van vroeger tijden, verliest zich in fantasieën over piraterij en in hallucinaties waarin hij tegelijkertijd slachtoffer en piraat is." Ode van de zee en andere vroege werken behoren tot de futuristische lyriek. Buelens: "Voor de futuristen lag schoonheid niet langer in klassieke beelden en motieven, maar in de snelheid dynamiek en ijzingwekkend doelgerichte kilheid van de moderne techniek." Campos' stiel blijkt in dit licht allesbehalve lukraak gekozen. Ingenieurs zijn immers mannen of vrouwen met een passie voor techniek. Tegelijk blijft Campos een dichter die het blinde geweld van een zielloze machinerie toont. Buelens: "Beschouwende passages over schepen ("Wonderschoon modern maritiem leven"), reizen en broederschap worden in dit lange gedicht afgewisseld met emotionele uitbarstingen en bijzonder gewelddadige beelden."

Wat voor landleven leidde de schrijver van Ode aan de zee? Fernando António Nogueira Pessoa, geboren in Lissabon in 1888, woonde tot zijn zeventiende met zijn moeder en stiefvader in Durban (Zuid-Afrika). In 1905 keerde hij terug naar zijn geboortestad. Voorgoed. Hij verliet de universiteit na acht maanden, trok de daaropvolgende jaren als een zwerver door de stad en begon vanaf 1912 te schrijven. Eerst kritieken, daarna proza en poëzie. Het waren de jaren dat hij zijn heteroniemen in het leven riep en het dakje boven de 'e' in zijn achternaam schrapte.

Volgens de directrice van het Pessoahuis kan zijn invloed op de Portugese taal nauwelijks overschat worden. Ferreira Alves: "Hij heeft de taal helpen bevrijden uit haar achttiende- en negentiende-eeuwse keurslijf. Het Portugees was toen in handen van een beperkte politieke en religieuze elite, die onze taal nodeloos complex maakte en overlaadde met ornament. Pessoa brak met die traditie. Hij componeerde mee een 'nieuw' Portugees: niet romantisch, ook niet realistisch zoals Zola of Flaubert maar modern. Hij schreef ook uitmuntende teksten in Frans en Engels. Hij was perfect drietalig, al sinds zijn jeugd: thuis leerde Portugees en Frans en in Durban ging hij naar een Engelse school."

Naast Pessoa's invloed op het Portugees staat ook zijn belang voor de wereldliteratuur buiten kijf. Vreemd genoeg heeft het tot de jaren 1960 geduurd vooraleer de eerste vertalingen verschenen. Voor Nederlandse versies was het zelfs wachten tot 1978. Ode Marítima werd in 1981 door August Willemsen, dé specialist ter zake, vertaald als Ode van de zee. Volgens Clara Ferreira Alves heeft die laattijdige roem een oorzaak: "Pessoa was een bohémien die zijn stukken tijdens nachtelijke cafébezoeken optekende. Hij was niet gericht op roem en rijkdom. Wel was hij zich absoluut bewust van zijn missie als schrijver. Hij liet duizenden prachtige bladzijden na. We hebben er tot vandaag werk mee om ze te ordenen en verder uit te geven.

"Zoals er het Praag van Kafka en het Dublin van Joyce waren, was er ook het Lissabon van Fernando Pessoa. Hij leefde in zijn tijd en in zijn stad. Hij schreef daar over, maar zo dat zijn stukken evengoed pas gisteren geschreven konden zijn. Ze blijven actueel. Dat is het verschil tussen kleine en grote literatuur. Een kleine schrijver schrijft alleen voor vandaag, een grote voor de eeuwigheid."

In het Natuurdomein De Panne staan de eerste regels van Ode van de zee in blauwe steen gebeiteld: "Alleen, op de verlaten kade, op deze zomermorgen / Kijk ik in de richting van de zee, kijk ik naar het Onbegrensde, / Kijk ik, en zie met welgevallen hoe, / Klein, zwart en duidelijk, een pakketboot binnenvaart." De laatste regels staan aan het andere uiteinde van de kustlijn in Knokke gekapt. "Ga, ga, laat mij, en word / Aanvankelijk het schip midden op de rivier, omlijnd en afgetekend, / Dan het schip dat koers zet naar de rede, klein en zwart, / Dan vage stip slechts aan de horizon (o mijn beklemming!), / Stip, steeds vager aan de horizon. / En daarna niets, en ik alleen en mijn verdriet (...)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234