Donderdag 06/08/2020

Rellen in VS

Ferguson: een splinterbom die wel moest ontploffen

Een demonstrante daagt een agente uit in Emeryville, Californië. Na de omstreden uitspraak van de grand jury in de zaak van agent Darren Wilson kwamen in de hele VS mensen op straat.Beeld REUTERS

De beslissing van de grand jury in de Fergusonzaak legt zoveel systeemfouten bloot dat deze zaak wel móést uitgroeien tot een maatschappelijke splinterbom. Alleen al de geheimzinnigheid rond de uitspraak en het feit dat er nooit een echt proces zal komen, zorgt bij miljoenen Amerikanen voor een gekrenkt rechtsgevoel.

Systeemfout 1: schietpartijen zorgen voor onoverbrugbare kloof tussen zwart en blank

Het is de zoveelste keer dat een blanke agent een zwarte jongeling doodschiet. Veel zwarten zijn dan ook overtuigd dat de spiraal van straffeloosheid nooit doorbroken zal worden.

"Wat ook de uitspraak van de grand jury geweest zou zijn, de gekrenkte rechtsgevoelens waren onvermijdelijk", zegt Amerikakenner Bart Kerremans (KU Leuven). "De polarisatie rond processen met een raciaal perspectief is dermate groot dat de feiten en de waarheid van geen tel meer zijn. De manier waarop Amerikanen zo'n schietpartij interpreteren, is afhankelijk van het kamp waarin ze zijn terechtgekomen. Zelfs als de Fergusonzaak wél tot een echt proces had geleid, zouden vele mensen hebben gezegd dat de rechtsgang oneerlijk was."

De Belgische Lisa De Bode, die voor Al Jazeera in New York werkt, zegt: "Veel Amerikanen hebben dit soort drama's al zoveel meegemaakt. Daardoor zit de frustratie bij de zwarte bevolking bijzonder diep. De Fergusonzaak bevestigt voor velen de perceptie dat het Amerikaans rechtssysteem voor structurele ongelijkheid zorgt. 'Na al die jaren is er nog niets veranderd', zeggen veel betogers. 'Blanke agenten kunnen nog steeds ongestraft Afro-Amerikanen doodschieten.'"

Beeld PHOTO_NEWS

Systeemfout 2: ondervertegenwoordiging van zwarten in justitie- en politiesysteem

Nog voor de grand jury van start ging, kampte het rechtssysteem van Sint-Louis County, Missouri, al met een vrijwel onoplosbaar geloofwaardigheidsprobleem. Terwijl twee derde van de bevolking in Ferguson Afro-Amerikaans is, is het rechtssysteem en het politie-apparaat overwegend blank. Het is ook iets wat Rina Rabau is opgevallen, voorzitter van Bana Leuven, een van de grootste belangenorganisaties voor Afrikanen in België. "Ik begrijp de boosheid in de VS heel goed. In Ferguson is de zwarte gemeenschap in de meerderheid terwijl amper 3 van de 53 agenten zwart zijn. Alleen dat cijfer wijst al op een groot machtsonevenwicht."

VRT-Amerikakenner Bert Devroey: "Qua geloofwaardigheid zat het al van in het begin fout. Ferguson is een stad waar de bevolking altijd maar zwarter is geworden, terwijl de blanken zich koppig vastklampen aan de macht bij overheidsinstanties."

Systeemfout 3: raciaal onevenwicht van de 'grand jury'

De grand jury die in de Fergusonzaak moest oordelen, bestond uit negen blanken en drie zwarten. Rina Rabau: "Natuurlijk heeft dit een rol gespeeld. In zo'n zaak zou je toch verwachten dat zeker de helft van de juryleden gekleurd is. Het lijkt me evident dat de jury een afspiegeling moet zijn van de bevolking van Ferguson. Dit bevestigde opnieuw het beeld dat de macht bij de blanken ligt."

Beeld AP

Systeemfout 4: 'grand jury' velt oordeel zonder enige transparantie

De grand jury moest niet beslissen over de schuld van agent Wilson, maar over de vraag of deze zaak een echt strafproces verdiende. Het antwoord was neen en dat is zeer uitzonderlijk. In 2010 gaf een federale grand jury slechts in 11 op 162.000 gevallen géén toestemming om tot een proces over te gaan.

Mensenrechtenadvocaat Luc Walleyn: "Die procedure van de grand jury is toch wel raar. Als vier van de twaalf juryleden vinden dat er geen reden is om een proces te beginnen, houdt alles op. Zeker in een zaak met raciale elementen kan zo'n systeem voor grote frustraties zorgen. Ook het feit dat de jury in het geheim vergadert en haar motivatie niet publiek mag maken, vergroot het wantrouwen.

"Het Belgische systeem lijkt me op vele vlakken beter. Bij ons beslissen professionele rechters of de zaak al dan niet naar de rechtbank wordt doorverwezen en die rechters moeten hun beslissingen motiveren. Komt daar nog bij dat onze rechtbanken onder toezicht staan van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Hierdoor worden procedurefouten en systeemfouten strenger aangepakt. In de VS bestaat die controle niet waardoor ingebakken zwakheden van het rechtssysteem nooit of heel traag opgelost raken."

Systeemfout 5: achtergrond van openbaar aanklager Robert McCulloch

Weinig figuren die zo aan het miscast-syndroom leiden als Robert McCulloch. Zowel zijn vader, zijn broer als enkele neven zijn politieagent. Bart Kerremans: "Meer nog, McCulloch was twaalf toen zijn vader in 1964 door een Afro-Amerikaan werd doodgeschoten."

McCulloch heeft dan ook de reputatie dat hij agenten in bescherming neemt. In 2000 zorgde zijn pro cop-houding voor een schandaal. In een zaak waarbij agenten twee Afro-Amerikanen hadden doodgeschoten, beweerde McCulloch dat "alle ooggetuigen" bevestigden dat de neergeschoten mannen de agenten met hun wagen omver wilden rijden. Uit onderzoek bleek dat slechts drie van de dertien getuigen dit verklaard hadden.

New York-correspondente Lisa De Bode: "De relatie tussen McCulloch en de politiemacht was hecht. Deze zaak bewijst nogmaals hoe moeilijk het wel niet is om politieagenten te vervolgen. Veroordelingen zijn bijzonder zeldzaam en zelfs als een straf wordt uitgesproken, is deze minimaal."

Bart Kerremans: "Een aspect dat hier niet genoeg benadrukt kan worden, is dat in de VS zoveel wapens circuleren. Agenten hebben hierdoor een panische angst voor vuurwapens en dat leidt dan weer tot de militarisering van de politiemacht. Ook Darren Wilson heeft dat meermaals benadrukt: zijn ongelofelijke schrik om neergeschoten te worden. Niet dat ik advocaat van de duivel wil spelen, maar dit argument heeft doorgewogen."

Het recht op zelfverdediging van agenten wordt blijkbaar zeer ruim geïnterpreteerd.

Beeld PHOTO_NEWS

Systeemfout 6: Catch-22 van president Obama

"President Obama doet er alles aan om niet te polariseren en net daardoor maakt hij iedereen kwaad", zegt Kerremans. "Hij dient als president begrip te tonen met de frustraties van de zwarte gemeenschap maar moet zich ervoor hoeden om het geweld niet aan te wakkeren. Hij moet met andere woorden empathie tonen voor de zwarten, de politieagenten en het rechtssysteem. Een bijna onmogelijke evenwichtsoefening. Als ik in zijn schoenen zou staan, ik zou net op dezelfde manier reageren."

Rina Rabau van Bana Leuven: "Ik wil Obama niet beschuldigen, maar je merkt nu toch wel dat hij niet uit een Afro-Amerikaans milieu komt. Obama is opgegroeid in een zeer blank en gegoed milieu en heeft zich de codes van dat milieu eigen gemaakt."

Systeemfout 7: tv-interview met Darren Wilson gooit olie op het vuur

Wilson gaf dinsdag een interview aan ABC-sterjournalist George Stephanopoulos. Daarin zei Wilson dat hij betreurt dat Michael Brown om het leven is gekomen. "Maar", voegde hij er meteen aan toe, "mocht het incident zich herhalen dan zou ik exact hetzelfde doen. Ik heb een zuiver geweten." Daarmee gooide hij olie op het vuur.

Rina Rabau: "Had hij niet iets berouwvoller kunnen zijn. Ik vraag me af waarom Wilson niet meer verzoenende woorden gebruikte. Nu stelt hij de zaken voor alsof hij het recht had om Brown als een dier neer te schieten."

Ook het feit dat Wilson nooit heeft geantwoord op de vraag waarom hij Brown zo nodig in het hoofd moest treffen, stoort Rabau: "De jury heeft die vraag zelfs niet gesteld. Waarom mikte Wilson niet op Browns knieën? Blijkbaar mag een agent ervan uitgaan dat een zwarte jongeman per definitie een gewapende belager is die mag doodgeschoten worden."

Darren Wilson, rechts, tijdens een interview met ABC.Beeld REUTERS

Hoe werkt een 'grand jury'?

• Onderzoekt op vraag van de openbare aanklager of een strafzaak naar de rechtbank moet doorverwezen worden. In België gebeurt dat niet door juryleden, maar door professionele rechters van de raadkamer en de kamer van inbeschuldigingstelling.

• In Missouri bestaat een grand jury uit twaalf leden. Als minstens vier van hen tegen doorverwijzing zijn, komt er geen proces.

• Concreet moet een grand jury een antwoord bieden op volgende vragen: zijn er geloofwaardige aanwijzingen dat de verdachte een misdaad heeft begaan? Is er een reële kans dat de verdachte na een proces veroordeeld wordt? Een sluitend bewijs hoeven de juryleden niet te leveren.

• Belangrijkste doel: de rechten van de verdachte beschermen en vermijden dat hij/zij nodeloos de beproeving van een strafproces moet ondergaan.

• In principe hoeft een openbare aanklager geen grand jury inschakelen en kan hij/zij de zaak zelf onderzoeken. In de overgrote meerderheid van de gevallen beslist die laatste zelf.

• De grand jury beslist in beslotenheid en is ook na haar oordeel verplicht tot geheimhouding.

• De identiteit van de juryleden blijft geheim.

• Meestal bezorgt de openbare aanklager de juryleden een samenvatting van het dossier. De openbare aanklager treedt ook sturend op en zal meestal adviseren om de zaak naar een rechter door te verwijzen.

• De Fergusonzaak was hier een uitzondering: openbaar aanklager McCulloch gaf de juryleden toegang tot het volledige dossier. Hij krijgt hierop veel kritiek omdat de juryleden hierdoor door het bos door de bomen niet meer zagen en in verwarring zouden zijn gebracht door de vele tegenstrijdigheden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234