Woensdag 20/10/2021

Fascistische zwijnen in de ruimte?

'Starship Troopers' van regisseur Paul Verhoeven

Ludo Wijnen

De Nederlander Paul Verhoeven maakt in Hollywood al een tijdje films voor het grote publiek. Hij wist kaskrakers te paren aan kritische goedkeuring, maar zijn laatste film Showgirls leek een miskleun over de ganse lijn. Desondanks kon hij nog steeds rekenen op behoorlijk wat krediet bij de producenten; zo was het vooral zijn naam die ervoor zorgde dat het groene licht voor Starship Troopers gegeven werd. TriStar (eigendom van Sony) en Disney (die de distributie buiten Amerika verzorgt) namen uiteindelijk het risico om meer dan honderd miljoen dollar op te hoesten. Verhoeven beschaamde het vertrouwen niet en leverde een glad science fiction-spektakel af, waarin mensen oorlog voeren tegen reusachtige insecten. Daarnaast deed hij ook zijn reputatie van enfant terrible gestand door een polemiek rond het fascistische karakter van de film uit te lokken.

Oorspronkelijk was de film geprogrammeerd voor afgelopen zomer, maar Sony Pictures besloot uiteindelijk om Men in Black op 2 juli uit te brengen in Amerika. Hierdoor ontliepen de in het zwart geklede ordehandhavers de dinosaurussen van The Lost World, met een zomerhit tot gevolg. Verhoeven moest even slikken toen dit nieuws hem bereikte, maar was anderzijds zeer tevreden met het oponthoud.

Met Starship Troopers wilde hij naar eigen zeggen op de schouders gaan staan van mensen als Lucas, Spielberg en Cameron en een staalkaart van de digitale mogelijkheden tonen. Dit houdt in dat de film ongeveer drie maal het aantal computergegenereerde beelden bevat dat in Jurassic Park te zien was. Met die digitale technieken kan men tegenwoordig zowat alles in beeld brengen, maar ze zijn nog steeds duur en erg arbeidsintensief. Indien Verhoeven de vooropgestelde distributiedatum had moeten nakomen, had hij nooit zoveel nazorg kunnen steken in de digitale afwerking van de beelden, want hij liep immers achter op het productieschema.

Phil Tippett, bekend door zijn werk aan Jurassic Park en Dragonheart, nam de ontwikkeling en supervisie voor zijn rekening van de meer dan tweehonderd shots waarin de reusachtige insecten voorkomen. Hij ontwierp een aantal verschillende soorten, die elk afzonderlijk een samenstelling zijn van onderdelen van de ons gekende soorten. Tippett leende een poot hier, voegde daar een ander borststuk bij om te eindigen met de moordzuchtige kaken van weer een ander ongedierte.

Sony Imageworks verzorgde meer dan honderd shots waarin grote ruimteschepen de menselijke bataljons naar vijandelijke planeten brengen. De imposante ruimteschepen worden op een bepaald moment zwaar onder vuur genomen, waarna men minutieus uitgewerkte taferelen van uitslaande branden en vallende brokstukken te zien krijgt. Naarmate de deadline dichterbij kwam, bleek de opdracht te omvangrijk om door het aangestelde personeel voltooid te kunnen worden. Industrial Light and Magic, het moederbedrijf van de huidige special effects, werd op de valreep nog ingeschakeld om enkele op zichzelf staande scènes toch op tijd klaar te krijgen. Daaronder bevindt zich een vliegles met zo'n kolossaal ruimteschip door één van de hoofdpersonages.

Door dat opbod aan effecten zou men haast vergeten dat Starship Troopers ook over personages en een verhaal beschikt. We maken kennis met een aantal laatstejaarsleerlingen op een middelbare school in Buenos Aires, ergens in de verre toekomst. Carmen Ibanez (rol van Denise Richards) is een pientere jongedame die ervan droomt om luchtmachtofficier te worden. Haar liefje Johnny Rico (vertolkt door Casper Van Dien) volgt haar als vrijwilliger in het leger, maar komt bij de infanterie terecht. Dizzy Flores (rol van Dina Meyer) is op haar beurt verliefd op Johnny en laat zich bij zijn bataljon indelen. Hun telepathische vriend Carl Jenkins wordt vanzelfsprekend ingelijfd bij de militaire inlichtingendienst.

De ijver waarmee de rekruten dienst nemen en hun grote aantal mogen geen wonder heten. Het blijkt al snel dat de maatschappij waarin zij wonen een fascistisch getinte, door militairen bestuurde staat is. Hun leerkracht 'Geschiedenis en Moraalfilosofie', rol van oudgediende in het genre Michael Ironside, maakt hen terloops diets dat sociale wetenschappers onze samenleving op het einde van de twintigste eeuw aan de rand van de afgrond brachten. De generaals namen vervolgens het heft in handen en installeerden een militair regime.

Hieruit mag blijken dat de kritische kijker zich al snel in nauwe schoentjes bevindt. Al bij de eerste aanblik roepen de hoofdpersonages, met hun perfecte kaaklijn en hagelwitte tanden, associaties op aan reeksen als Melrose Place en The Bold and the Beautiful. Het is trouwens in de kweekvijver voor deze eugenetische series, in tweederangssoaps, dat Verhoeven het merendeel van de hoofdacteurs is gaan zoeken. Alsof dat nog niet voldoende aversie weet op te wekken, werpen de gladgeknipte gluiperdjes zich monter op als helden en kanonnenvlees voor een militaire doctrine.

Naarmate de propaganda van het FedNet - de spreekbuis van de overheid - steeds meer de nadruk legt op de 'onmenselijkheid' van de tegenstander, gaat er nog een ander akelig belletje rinkelen. Het ongedierte zou geen cultuur hebben, noch over een identiteit beschikken - stellingen die in de loop van de film drastisch worden tegengesproken. Wat deze gedachte zo ondraaglijk maakt, is dat dit soort vijandbeeld al eeuwenlang bestaat en dat het vooral uit de kast gehaald wordt aan de vooravond van een genocide. Ook de geallieerden hadden er hun versie van tijdens de Tweede Wereldoorlog: de Why We Fight-voorlichtingsfilmpjes van destijds maakten er evenmin een geheim van dat de enige goede Duitser of Japanner een dode Duitser of Japanner was.

De makers van Starship Troopers jongleren schaamteloos met de tegenstelling die er in de oorlog toe leidde dat men hier een onderscheid maakte tussen 'zwarten' en 'witten'. De zwarte brigade van het toekomstig fascisme is hetzelfde als het leger witte ridders dat de mensheid bevrijdt van de buitenaardse dreiging. Ontdaan van het mythologisch laagje dat strijders in Star Wars, Star Trek of zelfs Rambo patineert, blijkt dat er achter de nobele motieven maar al te vaak een opstoot van imperialisme schuilgaat. De mens is een gewelddadig beestje en zal dat nooit kunnen ontgroeien, lijkt de diabolische boodschap van Verhoeven.

Deze ernstige associaties bij de subtekst van de film zouden de appreciatie van Starship Troopers in de weg kunnen staan. Bij het bekijken heeft men de keuze tussen ergernis en geamuseerdheid. In de stijl van een ouderwetse oorlogsfilm vraagt Verhoeven om te sympathiseren met hoofdpersonages die men niet anders kan omschrijven dan als oppervlakkige - ze kennen twee uitdrukkingen: blij en verdrietig - Barbie en Ken-poppen met fascistische opvattingen. Humor blijkt vaak een goede uitweg bij dit soort dilemma's, zoals ook nu het geval is. Lach met de mutilaties die het menselijk leger ten deel vallen, lach met de verwijzingen die onbehaaglijk zijn. Het is immers een parodie op onszelf; en voor degenen die dat tegen te borst stuit: een parodie op Amerika. We zijn zo bang en afkerig van het fascisme dat het ondenkbaar is geworden. Omdat het een deel van het mens-zijn is, blijft het echter aanwezig in onze maatschappij, telkens wanneer er censuur gepleegd wordt of er opgeroepen wordt tot geweld. Er zijn ogenschijnlijk verwerpelijke films als deze voor nodig om dit ter discussie te stellen en aanwijsbaar te maken.

Op het gebied van effecten staat de film dus op de eerste lijn van het huidig kunnen. Als oorlogsverhaal en science fiction-epos, gebaseerd op Robert Heinleins boek en bewerkt door scenarist Ed Neumeier, blijft de film overeind. De acteerprestaties zijn beperkt in uitdrukking te noemen, maar dat lijkt wel de bedoeling. Als parodie kan het misschien even een inspanning vragen van de kijker, maar levert het vaak hilarische scènes op. Het is echter de subtekst van de fascistoïde maatschappij, die lichtvoetiger en daardoor minder eenduidig werd aangepakt dan in het boek van Heinlein, die het voornaamste argument is om deze film te gaan zien en te herzien.

TITEL: Starship Troopers. REGIE: Paul Verhoeven. SCENARIO: Edward Neumeier, naar het boek van Robert Heinlein. FOTOGRAFIE: Jost Vacano. MUZIEK: Basil Poledouris. PRODUCTIE: Alan Marshall en Jon Davison. VERTOLKING: Casper Van Dien, Dina Meyer, Denise Richards, Jake Busey, Neil Patrick Harris, Michael Ironside, Clancy Brown, e.a. VS, 1997, kleur, 129 min. Gedistribueerd door Buena Vista.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234