Zaterdag 28/11/2020

ColumnSocial media

Fakebook: waarom in 2019 vooral FB-gebruikers ‘massaal’ hun profielen begonnen op te doeken

Nepnieuws wordt bijna twee keer zo vaak gedeeld en zes keer vlugger gelezen dan echt nieuws.Beeld AFP

Delven sociale media met de verspreiding van nepnieuws hun eigen graf? Wordt 2020 het jaar waarin jongeren op zoek gaan naar écht nieuws? ‘Niets wijst erop dat ze hun weg terug naar de mainstreammedia vinden.’

De Amerikaanse computerwetenschappers Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) onderzochten de kracht van sociale media bij het verspreiden van fake news. Ze volgden het spoor van 126.000 nieuwsberichten, zowel fout als correct, van de start van Twitter in september 2006 tot eind 2017. Al die tweets samen werden 4,5 miljoen keer door 3 miljoen mensen geretweet. De onderzoeksresultaten, in maart 2018 in het wetenschappelijke tijdschrift Science gepubliceerd, liegen er niet om. Nepnieuws wordt bijna twee keer zo vaak gedeeld en zes keer vlugger gelezen dan echt nieuws. De verontrustende conclusie luidt: “Leugens verspreiden zich online beduidend sneller, verder, dieper en breder dan de waarheid.”

Volgens Xavier Degraux, consultant digitale marketing, was 2019 het jaar waarin vooral Facebook-gebruikers ‘massaal’ hun profielen begonnen op te doeken. Hij stelde vast dat tussen februari en augustus 5 procent van de Belgische 13- tot 17-jarigen, 8,5 procent van de 55- tot 64-jarigen en 7 procent van de 65-plussers Facebook vaarwel hadden gezegd. Degraux interpreteerde dat als een reactie op het wild om zich heen grijpende nepnieuws en op het privacyschandaal rond Cambridge Analytica, het microtargetingbedrijf dat data van Facebook-gebruikers manipuleerde tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Niet dat al die afscheidnemende Facebook-leden doelbewust hun middelvinger opstaken naar Facebook-CEO Mark Zuckerberg. Want uit Degraux’ onderzoek bleek ook dat ze de Facebook-app inruilden voor Whatsapp en Instagram, allebei eigendom van diezelfde Zuckerberg.

Trumps overwinning

“Ze ruilden de cholera in voor de pest”, vindt de 33-jarige Amerikaanse politicologe Brittany Kaiser. Als ex-directeur van Cambridge Analytica was zij een van de pioniers in het verspreiden van nepnieuws via sociale media. Nadat ze zo Donald Trump aan de presidentsoverwinning geholpen had, keerde ze haar kar en werd ze klokkenluider. Vandaag draagt ze het boetekleed en probeert ze met haar Own Your Data Foundation jonge mensen bewust te maken van de gevaren van sociale media. Zelf noemt ze dat ‘een digitale alfabetiseringscampagne’. “Op heel jonge leeftijd al krijgen kinderen een tablet onder de neus geduwd. Ze surfen lustig rond, maken accounts op Facebook of Instagram en slikken fake berichten voor zoete koek. Ik heb echt niet de indruk dat ze sociale media de rug toekeren of gericht correct nieuws zoeken bij betrouwbare mediakanalen.”

Beeld zak

Kaiser heeft zelf nog een Facebook-account, maar niet op haar telefoon. “Ik gebruik Facebook enkel nog beroepsmatig. Van zodra je die app op je telefoon installeert, geef je Mark Zuckerberg toelating om continu in je privégegevens rond te neuzen. Ik log alleen via mijn computer heel af en toe nog eens op Facebook in, en log na een sessie meteen ook weer uit. Ik gebruik Messenger alleen als het echt moet, nooit via de smartphone, altijd via de computer.”

In juni 2019 publiceerde het Reuters Institute for the Study of Journalism van de Universiteit van Oxford zijn jaarlijkse rapport over het mediagebruik in 38 landen. Ike Picone, professor journalistiek en media aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB), coördineert het onderzoek in België. “Voorlopig wijst niets erop dat jongeren de weg terug naar de mainstreammedia vinden”, zegt hij. “Sociale media blijven hun belangrijkste informatiebronnen. Op de vraag: ‘Welke media gebruikte u de voorbije week als nieuwsbron?’, antwoordde 87 procent van de 18 tot 14-jarigen: ‘Onlinemedia’. 75 procent zocht nieuws op sociale media, 55 procent op tv, 34 procent in kranten en tijdschriften, 25 procent op de radio. Bij de oudere leeftijdscategorieën is het mediagebruik veel meer verspreid. Zo haalt slechts 29 procent van de 45-jarigen zijn nieuws uit sociale media.”

Picone erkent het gevaar van fake news, maar relativeert het ook. “Jongeren kijken via sociale media óók naar het nieuws op VTM of de VRT. Via diezelfde weg lezen ze ook artikels op sites van kranten en tijdschriften. Door de breedte van het repertoire waar mensen op sociale media over beschikken, verzuipt het nepnieuws soms in het echte nieuws. Want hoe je het draait of keert: er wordt nog steeds meer echt nieuws verspreid dan fake news. Intussen zijn Facebook en Twitter wakker geschud. De relatief zachte, niet aflatende druk vanuit de Europese Commissie om orde op zaken te stellen, speelt daarin een belangrijke rol. Ook bij Amerikaanse bewindslui groeit de kritiek op Zuckerberg en co. Met resultaat, kijk maar naar de maatregelen die zowel Facebook als Google nemen om uitwassen van politieke advertenties tijdens verkiezingen tegen te gaan. Twitter heeft zelfs besloten er geen meer toe te laten.”

De Nederlandse internetpionier Marleen Stikker vertrouwt die plotse inkeer van de grote internetgiganten niet. In haar pas verschenen boek Het internet is stuk neemt ze de maat van Facebook, Google en Twitter: “Maffieuze organisaties met Mark Zuckerberg als godfather.” Stikker ontwikkelde in 1993 voor de inwoners van Amsterdam het allereerste digitale sociale netwerk, ‘De Digitale Stad’ (DDS). “Ons netwerk was gebaseerd op democratische principes. DDS was een virtuele plek waar mensen elkaar konden ontmoeten zonder met reclame en nepnieuws bestookt te worden. Hun data werden niet opgeslagen en ze werden niet geprofileerd of getrold.” Elf jaar later richtte Mark Zuckerberg zijn social network ‘The Facebook’ op. Vandaag telt Facebook wereldwijd 2 miljard gebruikers en bezit Zuckerberg 72 miljard dollar (64,7 miljard euro). DDS vervelde van sociaal netwerk naar commercieel bedrijf en Marleen Stikker ging van start met Waag, een onderzoeksinstituut voor creatieve technologie en sociale innovatie. Met Waag stond ze aan de wieg van de Fairphone, de allereerste duurzame smartphone.

Uit de rekken gehaald

Stikker noemt zichzelf een fan van sociale media. “Alleen deugen de verdienmodellen van de grote spelers voor geen centimeter. Wie nu via een browser als Google Chrome op het internet begint te surfen, is meteen zijn privacy kwijt en wordt vervolgens gemanipuleerd. Het continu bijhouden van onze profielen om ons te bespelen gaat lijnrecht in tegen ons recht op privacy en een veilige omgeving. We winkelen met een gerust hart in de supermarkt omdat we weten dat het Voedselagentschap daar een oog in het zeil houdt. Als er toch iets met een product misgaat, wordt dat meteen uit de rekken gehaald. Maar op het internet gelden andere regels: daar wordt van elk individu verwacht dat hijzelf probeert te achterhalen welk bedrijf hem voor de gek houdt. Ik begrijp trouwens heel goed waarom de meeste mensen hun socialmedia-accounts niet opzeggen, ook al voelen ze zich er ongemakkelijk bij. Ze kennen de alternatieven niet en vragen zich af: ‘Waarom wordt hier niet tegen opgetreden?’”

De overheid schiet tekort? “Zeker. Ze houdt toch ook toezicht op medicijnen en handel? De overheid is het verlengstuk van de samenleving. Zij moet ervoor zorgen dat internetgiganten afscheidnemen van verdienmodellen die haaks staan op onze rechtstaat. Sociale media zijn perfect mogelijk zonder dat mensen nepnieuws voorgekauwd krijgen. Er bestaan alternatieven, zoals Mastodon voor Facebook en Brave voor Chrome. Maar het bizarre is dat iedereen er intussen van overtuigd lijkt dat het Facebook-model het enig mogelijke is. Terwijl dat puur machtsmisbruik is en een regelrechte aanfluiting van wat een sociaal medium hoort te zijn.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234