Zondag 20/10/2019

F-35

F-35: het contract van de eeuw ontleed

Beeld AFP

We moeten er niet flauw over doen: ons land heeft een erg twijfelachtige reputatie als het op legeraankopen aankomt. Agusta kent iedereen. Maar het rijtje is veel langer. Slaan we nu voorgoed de goede richting in? Of staat ook de koop van de F-35 straks als schandaal te boek? De Morgen ontleedt het ‘contract van de eeuw’.

Wat kopen we?

34 nieuwe gevechtstoestellen, uiteraard. Vandaag vliegt de luchtmacht nog met 54 F-16's. Om de kosten te drukken, wordt dit teruggebracht tot 34 F-35's. Fabrikant Lockheed Martin zal die bouwen in zijn fabriek in Texas. Tegen 2025 moeten de eerste toestellen in België aankomen. Vijf jaar later moet de hele vloot er zijn.

Maar het ‘contract van de eeuw’ omvat veel meer dan de jachtvliegtuigen. In de aankoopprijs van 3,8 miljard euro is onder meer de levering van 67 hightech helmen voorzien, waarmee de piloten door het karkas van het vliegtuig kunnen zien. Ook de plaatsing van acht simulatoren, voor opleidingen en trainingen van piloten, zit in de prijs verrekend. En er wordt meteen een stock wisselstukken en munitie geleverd. Het gaat om honderd raketten voor korte afstand, honderd raketten voor lange afstand, duizend precisiebommen en munitie voor het boordkanon.

Een ander belangrijk onderdeel van de deal zijn de ontwikkelingskosten. De F-35 is een gevechtstoestel van de ‘vijfde generatie’, een vliegende supercomputer. Maar net zoals een laptop of smartphone heeft de software daarin geregeld updates nodig om goed te werken en om voldoende beschermd te blijven tegen de nieuwste hackerstrucs. Op deze ontwikkelingskosten hebben de Verenigde Staten België overigens een royale korting van 450 miljoen euro gegeven, om ons land helemaal te verleiden.

De verwachting is dat de F-35 goed dertig jaar in dienst zal blijven. De totale kost daarvan wordt momenteel geschat op ruim 12,5 miljard euro. Een enorm bedrag, waarin de personeelskosten van piloten en technici, het dagelijks onderhoud en de brandstofkosten worden gerekend. Dit zijn dus niet echt ‘nieuwe’ kosten: ze worden nu ook al gemaakt voor de huidige F-16-vloot. 

Een belangrijk verschil is wel dat het onderhoud van de F-35 20 procent duurder is per vlieguur dan de F-16. Deze meerkost wordt gecompenseerd door het feit dat de luchtmacht veel minder zal vliegen met de F-35. De meeste trainingen en opleidingen zullen straks in de nieuwe simulatoren plaatsvinden. De F-35 is sowieso tot een aantal manoeuvres in staat die je in het drukke Europese luchtruim niet kan testen.

Beeld AFP

Wat krijgen we in ruil?

Lockheed Martin, de fabrikant van de F-35, heeft zich de afgelopen jaren te pletter gelobbyd. Bij politici, academici en journalisten maar zeker ook bij de Belgische luchtvaartbedrijven. Het regende allerlei memorandums en overeenkomsten waarin de Amerikanen de Belgische industrie beloofden dat die straks een graantje mocht meepikken van de bouw, het onderhoud en de verdere ontwikkeling van de F-35.

Die economische return wordt nu vastgeklonken op 3,7 miljard euro. Een derde daarvan is bestemd voor Belgische bedrijven die mogen deelnemen aan de ontwikkeling van het vliegtuig. Zo heeft Asco Industries uit Zaventem al een contract om voor de F-35 een titanium onderdeel van de vleugel te maken.

Een ander derde gaat naar bedrijven die zich bezighouden met het onderhoud van gevechtsvliegtuigen. Voor de F-16 doet het Waalse SABCA dit momenteel. En het laatste deel komt van ‘kansen’ die de Belgische industrie zal krijgen van de Amerikanen buiten de luchtvaartmarkt. Wat dit concreet inhoudt, is onduidelijk.

Minister van Economie Kris Peeters (CD&V) maakt zich sterk dat het evenwicht tussen Vlaanderen, Brussel en Wallonië wordt gewaarborgd. “Iedereen krijgt iets.” Er komt ook een nieuw orgaan dat zal opvolgen of de Verenigde Staten hun gemaakte beloftes nakomen. 

Maar een stok achter de deur heeft dit orgaan niet. Als de Amerikanen hun woord niet nakomen, valt daar weinig aan te doen.

De hoogtechnologische helmen laten F-35-piloten toe om door het geraamte van het vliegtuig heen te zien. Beeld © U S Air Force photo/

Net zoals bij terugverdieneffecten in de begroting is ook bij deze compensaties voorzichtigheid op zijn plaats. Zo was België, in tegenstelling tot bij de F-16, niet rechtstreeks betrokken bij de ontwikkeling van de F-35. De paarse regering-Verhofstadt paste hiervoor rond de eeuwwisseling. Dit maakt dat de meest lucratieve contracten intussen al zijn uitgedeeld aan andere landen, zoals Nederland, Italië en Denemarken. Zij stapten van in het begin mee in het ontwikkelingsproces van de F-35. Zo mag Nederland de wisselstukken voor alle Europese F-35-toestellen beheren. Italië heeft een grote assemblagefabriek.

Economische compensaties zijn bovendien tricky business geworden. Vroeger, in de 20ste eeuw, was het de normaalste zaak van de wereld dat wanneer een bepaald land een bestelling plaatste bij een wapenfabrikant, dit land in ruil gecompenseerd werd door een hele reeks economische contracten. Vandaag ziet Europa veel strenger toe op dit soort verdoken staatssteun, die de normale marktwerking omzeilt.

Volgens minister van Defensie Steven Vandeput (N-VA) worden de Europese regels echter “nauwgezet” opgevolgd. 

Kan de factuur oplopen?

Dit is misschien wel de grootste zorg. In zowat alle landen die momenteel de F-35 hebben aangekocht, worden snel exploderende kosten gerapporteerd in de media en in beleidsdocumenten.

In Canada was dit vorig jaar een van de redenen om een order van 65 F-35's even on hold te plaatsen. De Deense rekenkamer vreest dat de kosten van het toestel zwaar onderschat worden. Een rapport van het House of Lords stelt dat de Britse krijgsmacht eigenlijk geen idee heeft van de langetermijnkosten van de F-35. Als pas verkozen president haalde Donald Trump via Twitter hard uit naar Lockheed Martin. Hij noemde het F-35 programma “out of control”. (Trump is intussen wel fan van de volgens hem letterlijk ‘onzichtbare’ F-35, wat de stealth uiteraard niet inhoudt.)

De vrees voor hoge kosten hangt samen met de technische problemen waar de F-35 nog mee kampt. Het vliegtuig werd begin jaren 90 ontworpen om alles te kunnen: luchtgevechten en bombardementen. Dit zou kostenbesparend werken voor luchtmachten omdat ze geen twee types vliegtuigen meer moesten betalen. Vandaag is duidelijk dat die redenering niet echt spoort. Een straaljager blijkt geen Zwitsers zakmes, waar je snel even een nagelvijl aan toevoegt. Is de F-35 een vliegende hightech computer of een onhandelbare klomp elektronica? Het verschil kan dodelijk zijn in brute oorlogsomstandigheden.

Het Pentagon meldde midden dit jaar dat de F-35, na 17 jaar ontwikkeling, nog honderden tekorten vertoont: van het boordkanon dat doelen mist tot een zwakke bescherming tegen hacking.

Minister Vandeput maakt zich geen zorgen. Volgens hem zijn er “voor elk slecht rapport ook tien goede terug te vinden”. Het leger zelf vindt het normaal dat een ‘jong’ vliegtuig als de F-35 met kinderziektes kampt, maar heeft er vertrouwen in dat die tegen de levering aan België worden weggewerkt. Aangezien de Amerikanen zelf met de F-35 vliegen, hebben die er alle belang bij om het toestel helemaal op punt te stellen. “Er circuleren sowieso veel broodjeaapverhalen over de F-35", vindt stafchef Marc Compernol. “We verwachten geen problemen.”

Is het nu 3 of 4 miljard?

Kost de F-35 nu 3 of 4 miljard euro? Beide cijfers circuleren vandaag. “Eigenlijk gaat het om een technische kwestie”, verduidelijkt minister Vandeput. “Als je rekent in euro’s van 2015, zonder inflatie en andere correcties, gaat het om een aankoop van 3 miljard euro. Maar als je dit omrekent naar vandaag gaat het om 4 miljard. Vandaar de verwarring.” 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234