Zaterdag 10/12/2022

Expo u kunstenares jenny holzer duikt in geheime documenten

Holzer citeert uit een gecensureerde FBI-memo die waarschuwt voor de plannen van Osama bin Laden

Woorden zonder boodschap

Het Oostenrijkse Bregenz is een gezapig stadje aan de Bodensee, waarop talloze plezierbootjes af en aan varen. Wandelaars en fietsers trekken stoer de bergen in voor een portie Alpen-lucht om nadien uit te zakken op de vele terrasjes. Maar wie voor cultuur naar Bregenz komt, hoeft zich ook niet te vervelen. Niet alleen de Bregenzer Festspiele zorgen daarvoor, maar ook het Kunsthaus.

Bregenz

Van onze verslaggever ter plaatse

Wilfried Eetezonne

W ie de kabelbaan neemt naar de top van de Pfänder, die met zijn 1.064 meter boven het stadje uittorent, kan zich aan een uitzonderlijk uitzicht over de Bodensee verwachten. Zelfs op deze hoogte domineert in de verte het openluchtpodium van de Bregenzer Festpiele. Het is dan ook het grootste drijvende podium ter wereld met een tribune op de oever die 7.000 toeschouwers kan plaatsen.

Sinds 1946 wordt er hier een zomerse Festspiele georganiseerd. Toen ging dat nog op twee platbodems, een voor het orkest en een voor de zangers, sinds 1979 is er een betonnen structuur waarin een orkest kan plaatsnemen (naar verluidt de ongezelligste orkestbak ter wereld dankzij de hitte en de vele spinnen die er schuilen) en waarop een podium kan worden gebouwd. Om de twee jaar brengt de Bregenzer Festspiele een eigen mammoetproductie. Dit jaar staat er de herneming van West Side Story (zie hiernaast). Volgend jaar regisseert Robert Carsen, vriend aan huis bij de Vlaamse Opera, Verdi's Il Trovatore. Naast Leonard Bernstein staat dit jaar Kurt Weill centraal met de double bill Der Protagonist/Royal Palace in het Festspielhaus en Der Kuhhandel in het Kornmarkttheater.

Het Vorarlberg-gebied, waarvan Bregenz de belangrijkste stad is, staat bekend om zijn hedendaagse architectuur. Ook het Kunsthaus, geopend in 1997, van de Zwitserse architect Peter Zumthor, volgt dat. Een strakke kubus van mat glas, waardoor natuurlijk daglicht door de exporuimtes stroomt. 's Avonds worden de glazen panelen van binnenuit verlicht, wat een fraai lichtspel geeft. Jaarlijks presenteert het Kunsthaus drie hedendaagse tentoonstellingen die speciaal voor de ruimtes gecreëerd worden. Die zijn dan weer in ruw beton, zodat kunstenaars er een redelijk vrij spel krijgen.

Tot september is de Amerikaanse woordkunstenares Jenny Holzer (1950) te gast om de drie verdiepingen in te palmen. Ze doet dat met de beknopte maar daarom niet minder intrigerende tentoonstelling Truth Before Power. Sinds de jaren zeventig verspreidt Jenny Holzer haar ideeën vaak in slogans in stedelijke landschapen met posters, T-shirts, stickers of letterkranten. Voor Truth Before Power maakt ze vooral van dat laatste gebruik, waardoor de strakke tekstbalken perfect passen bij de strenge architectuur van het gebouw. De politieke en economische betrekkingen tussen de Verenigde Staten en het Midden-Oosten staan hier centraal. Op de gelijkvloerse verdieping hangt een boomstam met daarin gekerfd een gedicht van Henri Cole. Getiteld To the Forty-Third President richt Cole zich tot George W. Bush in een kritisch en soms cynisch gedicht. "Can you see sorrow is egalitarian?," vraagt hij de president en nog: "Can a few like you lead us all?" De tekst, vertaald naar het Duits, omcirkelt in een spiraal de stam die als een bot en bonkig zwaard van Damocles schuin in de hal hangt. Hij is niet helemaal leesbaar, woorden vallen weg, hier en daar sijpelt een verontrustend gevoel door.

De tekst verschijnt opnieuw in de eerste installatie Blue Tilt. Zes letterkranten staan diagonaal, als schotten, naast elkaar en blauwe letters laten de tekst - in Duits en Engels - snel over en weer gaan. De ene rij van boven naar onder, de andere rij andersom. Staat de tekst in de boomstam gebeiteld voor de eeuwigheid, dan wordt hij hier een vluchtige boodschap. Opnieuw valt hij niet te lezen, het tempo en het felle blauw zijn te vermoeiend en ondoordringbaar.

In Red Yellow Looming lijkt het dan weer alsof je door de tekst kunt wandelen. Dertien letterkranten hangen hier horizontaal. Teksten flitsen van links naar rechts en hier citeert Holzer overheidsdocumenten. Een ervan is een memo van de FBI van 10 juli 2001. Die waarschuwt dat Osama bin Laden volgelingen naar Amerikaanse pilotenopleidingen heeft gestuurd. De geheime documenten worden onder de Amerikaanse Freedom of Information Act vrijgegeven, zij het zwaar gecensureerd. De op papier zwarte blokjes vervangt Holzer door lege tekstbalken of sterretjes. Aan de voorkant loopt de tekst in het rood, aan de achterkant (niet zichtbaar voor de toeschouwer) in het amber. Daardoor ontstaat er achter de installatie een gelige lichtruimte, die je echter niet kunt betreden. Een bedrog net zoals censuur nooit vrijheid van informatie kan zijn.

Op de bovenste verdieping in de installatie Yellow Floor gebruikt ze het essay Estimates and Influence van Sherman Kent uit 1968. Als een van de oprichters van de CIA schreef Kent toen dat onbevooroordeelde ideeën het eerste principe moeten zijn van een inlichtingendienst. Hier liggen dertien tekstbalken plat op de grond. De tekst racet voorbij in een hoog tempo, de ene lijn lijkt in de muur te verdwijnen, de andere balk lijkt eruit te komen. Ze flitsen in een verschillend tempo en doen de hele ruimte in het geel baden. Ook hier is de snelheid niet te volgen. Wie zich concentreert duizelt. Net als het gedicht wordt het essay een reclameslogan. Een flits en weg. Een wervelende zee van woorden. De boodschap is hoogstens voelbaar.

Truth before Power is nog te zien tot vijf september in het Kunsthaus Bregenz, Karl Tizian Platz, Bregenz, Oostenrijk. Info: 0043-5574/485.94.0 of www.kunsthaus-bregenz.at. De Festspiele loopt nog tot 22 augustus; Info: www.bregenzerfestspiele.com. Voor meer informatie over de streek kunt u terecht bij de reisagent.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234