Maandag 26/10/2020

Expo u Het geheugen van Congo opent vandaag in afrikamuseum

Het Afrikamuseum durft eindelijk het verleden in de ogen te kijken, al is het dan schroomvol

Door de jungle van ons verleden

Met Het geheugen van Congo. De koloniale tijd opent vandaag in het Afrikamuseum een van de belangrijkste tentoonstelllingen van de voorbije jaren. Zonder gids en tenzij u specialist bent, dreigt u evenwel te verdrinken in dit indrukwekkende maar massale overzicht van ons koloniale verleden.

Tervuren

Van onze verslaggevers

Ward Daenen / Armand Plottier

In een vitrine hangt een chicotte, de beruchte zweep van nijlpaardleer. Ernaast hangt een plaatje met uitleg: "Zweepslagen met de chicotte waren een voor Afrikanen voorbehouden tuchtiging. (...) Deze tuchtiging werd al door meerdere waarnemers van de tochten van Stanley aangeklaagd. Dus nog vóór de oprichting van de onafhankelijke Kongo-staat. (...) De al dan niet bewuste onwetendheid van de omstandigheden waarin de chicotte werd gebruikt en het wreedaardige karakter ervan hebben er het symbool van de koloniale verdrukking van gemaakt."

De chicotte en het bijhorende tekstbordje typeren Het geheugen van Congo helemaal. Want haast elk voorwerp, elke foto en elke stafkaart wordt uitgebreid en met de grootste wetenschappelijke omzichtigheid toegelicht. Waarom de Belgische beschavers die chicotte niet of pas laat hebben afgeschaft, is de tegenvraag die commissaris en Kongo-specialist Jean-Luc Vellut (UCL) niet beantwoordt.

Het heikele hoofdstuk van het rode rubber of de verantwoordelijkheid van Leopold II voor de gewelddadige rubbertap komt op gelijkaardige manier in beeld. De misbruiken van de rubberproductie waren talrijk, Het geheugen van Congo toont schrijnende beelden. "Nsala bij het stoffelijke overschot van zijn dochtertje, dat het slachtoffer is geworden van de schildwachten van de Anglo-Belgian Rubber Company", staat op het bijschrift van een foto. Eronder staat een bakje met tweezijdig bedrukte A4'tjes. Bottom line van dat blaadje: er waren wreedheden maar die hadden vooral te maken met het genadeloze systeem van vraag en aanbod.

En dus wordt Leopolds koloniale machtshonger met oude spotprenten geïllustreerd maar hij hoeft niet postuum aan de schandpaal. Voor de tien miljoen doden waartoe zijn regime geleid zou hebben, bestaat wegens ontbrekende bevolkingscijfers bovendien geen afdoend bewijs, stelt Vellut, en dus blijft het voor altijd gissen naar het dodental. Dat het cijfer schromelijk overdreven is, wordt wél aangegeven. Op een nogal 'subtiele' manier. Kijk naar het albini-geweer en een Luiks percussiegeweer. Kun je met die eenschotsachterladertjes die toendertijd werden gebruikt, voor tien miljoen doden zorgen? Het geheugen van Congo spreekt het gezonde verstand aan en dat denkt van niet.

De chicotte en de beide geweren worden tentoongesteld in de module 'Hiërarchieën', de foto van Nsala in de module 'Transacties'. In de ene wordt uitgelegd hoe de onafhankelijke Kongo-staat (tot 1908) en Belgisch-Kongo (tot 1960) beheerd werden, in de andere staat de ontginning van de immense bodemrijkdommen van het land centraal.

Er zijn nog vier andere modules of thema's. De eerste, 'Terug in de tijd', maakt hard dat de koloniale tijd slechts een korte periode is in de lange geschiedenis van Midden-Afrika. Bewoning was er al in de zesde eeuw, blijkt uit aardewerken en koperen voorwerpen. En het christendom was al in de zestiende eeuw geïmporteerd, lang voor de Belgische scheutisten voet aan Kongolese wal zetten.

De laatste module toont de 'Onafhankelijkheid'. Achter glas hangt een exemplaar van het verslag van de Lumumba-commissie. De bijschriften zijn terughoudend, ze stellen dat Lumumba zowel voor- als tegenstanders had. Een scherm toont historische beelden van de schermutselingen anno 1960. Er draait een geluidsband met de vrolijke 'Indépendence cha cha'. Even verderop in een vitrine liggen vlaggen van Mobutu, die president wordt na de staatsgreep in 1965.

'Ontmoetingen' is het vierde thema en de knapst uitgewerkte module. Op een kaart uit 1933 staat de ideale Kongolese stad, met in het westen de Europese wijk, in het oosten de Kongolese cité en daartussen een 'neutrale zone' met een ziekenhuis. De ideale koloniale stad was er een op basis van rassencriteria en dus ongelijkheid. Die scheiding tussen blank en zwart was zowel breuklijn als ruggengraat van de kolonie. Niet in het minst in het onderwijs. Kongolezen mochten naar de lagere school, maar van hogere studies was geen sprake. Tenzij je seminarist wou worden.

Het geheugen van Congo vertelt over Stefano Kaoze, de eerste Kongolese priester sinds de zestiende eeuw, die in 1917 in Boudewijnstad werd gewijd. Er ligt een artikel van zijn hand, over 'La psychologie des Bantu'. Simon Kimbangu, een protestantse profeet, kende minder geluk. Door de katholieke missies gevangengenomen in 1921 (wegens te succesvol) werd hij ter dood veroordeeld. Albert I zette de straf om in levenslang. Kimbangu, een figuur die voor Kongolezen van groot historisch belang blijkt, stierf in 1951 in de gevangenis als slachtoffer van wraakneming. Zijn kerkgemeenschap bestaat tot op vandaag.

"Het geheugen van Congo is een essentiële stap in het renovatieproces", zei Guido Gryseels, directeur van het Afrikamuseum, tijdens de persconferentie. Je kunt die stap te minimaal vinden. Toch durft het museum, zelf een markant symbool van ons koloniale verleden, eindelijk zijn verleden in de ogen kijken. Ergens onderweg, in module vijf, gaat het over Emile Storms (1846-1918). Die man had een voorouderbeeld bemachtigd tijdens een door hem georganiseerde raid tegen chef Lusinga. Het beeld kwam in het museum terecht. "Als oorlogsbuit", staat er. Het Afrikamuseum wordt volwassen.

Het Afrikamuseum toont een expo zo groot als de Kongo. Het geheugen van Congo, op zijn sterkst in de 'Ontmoetingen' en op zijn zwakst in 'Dekolonisatie', is opgebouwd rond historische foto's, kaarten en tekstpanelen, maar toont evengoed (volks)schilderijen van Kongolezen die hun versie van de historische feiten geven. Een batterij tv-interviews en geluidsfragmenten - de rumba! - illustreren hoe rijk de geschiedenis van Kongo wel is.

Zo rijk dat je er in Tervuren in dreigt te verdrinken. Een gids die mee op pad trekt, is geen overbodige luxe.

Het geheugen van Congo. De koloniale tijd, tot 9 oktober 2005 in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren. Toegangsprijs: 8, 6 of 5 euro. Info: www.congo2005.be. De bijhorende catalogus is uitgegeven bij Snoeck.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234