Dinsdag 19/01/2021

expo u Henri Matisse groots in Duitsland, intens in Frankrijk

Matisse schildert altijd van binnen naar buiten. De buitenwereld wordt gezien vanuit een interieur waarin een raam openstaat of een vensterluik op een kier geopend is

De verleiding van de eenvoud

Een immens overzicht in Düsseldorf en een beknopte, intense tentoonstelling in Le Cateau-Cambrésis. In Duitsland wordt de hele carrière van de Franse schilder Henri Matisse belicht, in Frankrijk wordt gefocust op één jaar, maar wat voor één. Het scharniermoment is 1905, wanneer Matisse in het Zuid-Franse Collioure het licht ontdekt en de vorm bevrijdt. Het fauvisme wordt er geboren. Matisse wilde met zijn kunst de toeschouwer een comfortabele zetel aanbieden. Wel, ga zitten en geniet.

Düsseldorf / Le Cateau-Cambrésis

Van onze verslaggever

Eric Rinckhout

Vrouwen en interieurs. In museum K20 in Düsseldorf valt meteen op hoeveel vrouwen, interieurs, en vooral vrouwen in interieurs Henri Matisse (1869-1954) geschilderd heeft. Meer dan honderd schilderijen, tachtig tekeningen en enkele tientallen beeldhouwwerken zijn er te zien, een uitputtende tentoonstelling, verspreid over drie verdiepingen. Het is een groots retrospectief, een weids panorama dat de Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen aanbiedt. Vrouwen en interieurs zijn een steeds terugkerend thema in heel het oeuvre van Matisse, net zoals de stilte die zijn wereld beheerst. Vrouwen lezen, dromen, slapen en staren. Binnenskamers. Uitzonderlijk doorbreken ze de stilte door hun piano- of gitaarspel, soms kijken ze naar een voorbijtrekkende stoet, maar ze nemen nooit echt deel aan het leven, dat leven van alledag. Soms, heel soms zitten ze op een balkon, maar verder raken ze niet in de buitenwereld. Ze blijven buitenstaanders.

Matisse schildert altijd van binnen naar buiten. De buitenwereld wordt gezien vanuit een interieur waarin een raam openstaat of een vensterluik op een kier geopend is. Fijne gordijnen waaien in de wind die door een halfopen terrasdeur speelt - er is altijd wel een barrière.Het interieur is een cocon die beschermt maar niet verstikt. Er is steeds sierlijkheid en elegantie aanwezig. Matisse vertrekt vanuit die beslotenheid en brengt dan openingen aan. Een raam maar ook een spiegel. Blijkbaar kan ook een boek een opening bieden, of een kunstwerk. Matisse introduceert soms in een schilderij een beeld of een schilderij van zijn eigen hand.

Aanvankelijk schildert Matisse sombere stillevens die nog sterk doen denken aan zeventiende-eeuwse Nederlanders als Vermeer. Matisse is dan 26. In die schilderijen keren vrouwen ons de rug toe. Ze zijn verdiept in een boek. Enkele jaren later doen ze dat nog, maar is de stijl van Matisse al helemaal anders. De natuurgetrouwheid is vervangen door eenvoudiger vormen en fellere, onnatuurlijke kleuren. Na Collioure 1905 (zie kader) zal Matisse losser en experimenteler gaan schilderen. Zijn schilderijen worden opvallend ondiep. Maar de beslotenheid blijft. Nature morte à 'La Danse' (1909) geeft aan hoe het verder moet. In het schilderij zien we een stuk van het beroemde schilderij met de naakte dansers, waarvan Matisse uiteenlopende versies maakte. Het wordt doorsneden door het plat vlak van een tafel en in de achtergrond zien we het raamwerk van wat een venster kan zijn. Om die vormen en patronen is het Matisse te doen.

De tegenstellingen tussen buiten en binnen, natuur en cultuur, stilte en muziek, open en dicht zullen zijn schilderkunst blijven beheersen. Bokalen met goudvissen spelen vaak een belangrijke rol: er is gevangenschap en toch openheid. In het magistrale, meer dan twee bij twee meter metende doek La leçon de piano (1916) plaatst hij figuren in een ongedefinieerd groot vlak. Gras, raam, piano, gordijn: ze worden alleen summier aangegeven. Uiteindelijk zullen in Intérieur rouge, nature morte sur table bleue (1947) binnen en buiten in elkaar overlopen. Het patroon op de vloer en op de muur loopt gewoon door. De planten en bomen lijken deel uit te maken van het interieur. Binnen en buiten zijn één, het tafelblad is gewoon een blauw vlak, de vrouw is alleen nog aanwezig als medaillon, als kunstwerk. De werkelijkheid is kunst geworden in één plat vlak.

Op het eind van zijn leven zal Matisse, als hij gekluisterd zit aan zijn rolstoel, nog hoofdzakelijk collages maken waarin krommen en rechten de illusie van een menselijke figuur oproepen. Kan het eenvoudiger?

Matisse. Figur Farbe Raum geeft een uitgebreid overzicht van het oeuvre van Matisse maar is toch niet helemaal geslaagd. Tegen de hoofdzakelijk grijze muren en vloeren van K20 lijken de zo sprankelende schilderijen van Matisse dof en verstomd. Een aantal zalen is te hoog en te ruim: de werken van Matisse hebben nu eenmaal intimiteit nodig om te kunnen 'werken'. Bovendien is de belichting niet adequaat: soms is ze te egaal, terwijl er nagenoeg overal storende schaduwen op de schilderijen vallen. Ook de ophanging had gerust wat inventiever gekund. Ritme is nu eenmaal essentieel in een tentoonstelling. Die kritiek neemt niet weg dat Düsseldorf met schilderijen, tekeningen, linosnedes, beeldhouwwerken plus een hele reeks schitterende zwart-witfoto's van Brassaï, Henri Cartier-Bresson en Hélène Adant, en een documentaire film uit de jaren veertig een ruim en boeiend Matisse-retrospectief biedt.

Matisse. Figur Farbe Raum tot 19 februari 2006 in K20, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Grabbeplatz 5, Düsseldorf. Open van 10 tot 20 uur, gesloten op maandag. Inl. tel. 0049-211/83.81.130 en www.henrimatisse.de.

1905, het jaar van de revolutie

Dat Matisse niet alleen interieurs maar ook de buitenwereld schilderde, wordt duidelijk in de tentoonstelling Matisse-Derain. Collioure 1905, un été fauve in het Musée Matisse in Le Cateau-Cambrésis in Noord-Frankrijk.

Als Matisse in mei 1905 in Collioure arriveert, een vissersdorpje in het zuidwesten van Frankrijk vlak bij de Spaanse grens, wordt hij met verstomming - of beter: bijna met blindheid - geslagen door het verzengende licht. Het licht is 'verblindend', de schaduwen zijn 'helder' of 'onbestaande', schrijft Matisse. Hoe ga je daar als schilder mee om? Hoe leg je die aanslag op je zintuigen in verf vast? Matisse probeert naar eigen zeggen de kleuren te laten zingen, zonder rekening te houden met bestaande regels. Hij breekt de vormen open, het is alsof in zijn schilderijen het licht elke vorm ontbindt. Matisse gebruikt felle en sterk contrasterende kleuren, die hij in korte, vinnige streepjes naast elkaar aanbrengt. Blauw, groen, rood.

Hij laat ook de natuurgetrouwheid los. In Les Toits de Collioure baadt het landschap in een roze-oranje schijn en schreeuwerige kleuren. Een feest van licht en kleur, vreugde en genot. Heuvels zijn roze, daken oranje met hier en daar een blauwe streep. De zee heeft groene plekken.

De schilder André Derain, op dat moment 25 en tien jaar jonger dan Matisse, komt na enkele maanden op vraag van Matisse ook naar Collioure. Het doet wat denken aan de mythische reünie van Van Gogh en Gauguin in Arles, maar dan minder tragisch. Derain en Matisse jutten elkaar op. Derain pakt het anders aan: ook hij worstelt met het licht maar kiest vaker voor grotere vlakken met diepe verzadigde kleuren. Matisse gaat het verst in de richting van de abstractie. Een Paysage à Collioure is een wemeling van strepen en golven, kriskras door elkaar, met tegen elkaar opbotsende kleuren. Zoals Van Gogh, maar dan twee-drie stappen verder. Vormen verdwijnen.

De meest adembenemende resultaten bereikt Matisse in zijn aquarellen. Port de Collioure baadt in een heiige ochtendnevel. Met louter strepen legt hij scheepjes in het water, de zee zelf bestaat hooguit uit een tiental blauwe golfjes. De rest van de zee en van het haventje lost op in het wit van het blad. De enige manier om het goddelijke licht te schilderen, was om het niet te schilderen. Wit is altijd schoon. Collioure 1905 was voor Matisse een bevrijding van de kleur en de vorm.

De schilderijen die hij er maakte, waren ongetemd, wild en woest. Het fauvisme was geboren. Later op het jaar zouden hij en Derain met hun Collioure-schilderijen schandaal veroorzaken op de herfstsalon in Parijs. De nieuwe eeuw was geboren.

Het Musée Matisse in Le Cateau heeft na het grensverleggende Matisse et la couleur des tissus opnieuw een intieme en intense tentoonstelling gemaakt, die mede door de brieven en de contemporaine foto's van het vissersdorp ook nog eens een sterke documentaire waarde heeft. De catalogus is ronduit een subliem naslagwerk.

(ER)

Matisse-Derain. Collioure 1905, un été fauve, tot 22 januari 2006 in Musée Matisse, Le Cateau-Cambrésis. Open 10 tot 18 uur. Dinsdags gesloten. Inl. tel. 0033-3/27.84.64.50 en www.cg59.fr. Le Cateau-Cambrésis ligt in Noord-Frankrijk nabij Valenciennes.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234