Zondag 24/10/2021

expo u De Romantiek in België brengt de negentiende eeuw voor het voetlicht

Conservator Marechal: 'Mijn bedoeling is vooral een nieuwe impuls te geven en de gelegenheid aan te grijpen om fris en onbevangen naar de negentiende eeuw te kijken. Ik heb ook geprobeerd de clich�s over de romantiek te vermijden'

Een stoet van vergeten schilders

België bestaat 175 jaar en dat zullen we geweten hebben. Gisteren opende in Brussel de derde grote tentoonstelling naar aanleiding van die verjaardag. De romantiek in België blikt terug op de kunst die werd gemaakt tijdens de regeerperiode van Belgiës eerste koning Leopold I, tussen 1831 en 1865. Veel van de toentertijd beroemde kunstenaars zijn nu totaal vergeten. 'Het is een ander soort tentoonstelling. Na grote publiekstrekkers over één kunstenaar zoals Khnopff, Ensor en Magritte nemen we een risico', zegt curator Dominique Marechal. 'Maar Khnopff was dertig jaar geleden ook nog onbekend.'

Brussel

Van onze verslaggever

Eric Rinckhout

Twee reusachtige schilderijen, het ene nog groter dan het andere, brengen je meteen in de juiste stemming. In de grote hal van de Brusselse Koninklijke Musea voor Schone Kunsten flankeren doeken van Gustaf Wappers en Jozef Suvée de ingang tot de expositie De romantiek in België. Vooral het enorme schilderij van Wappers, Tafereel van de septemberdagen 1830, trekt de aandacht.

Het jonge België, dat pas zijn onafhankelijkheid had veroverd, was op zoek naar identiteit en legitimiteit. Die werden onder meer gevonden in de glorificatie van een ver of nabij verleden. De kersverse Belgische regering bestelt dan ook in 1835 bij de Antwerpse kunstenaar Gustaf Wappers een monumentaal schilderij dat de recente onafhankelijkheidsstrijd in beeld zou brengen. Wappers profileert zich met het werk meteen als een van de grondleggers van de Belgische romantiek: hij borstelt een wervelend strijdtafereel op de Brusselse Grote Markt, vol passie, verbetenheid en menselijke drama's. Het patriottisme spat van het doek af. Eigenlijk is het de Belgische versie van het beroemde schilderij La Liberté guidant le peuple van Eugène Delacroix, geschilderd kort na de Septemberrevolte van 1830 in Parijs. Net als Delacroix grijpt Wappers terug naar de grootsheid en de weidse gebaren, de passie en de actie van hét voorbeeld: Rubens.

"Vroeger hing het schilderij van Wappers wat weggemoffeld in de vestiaire", zegt Dominique Marechal, conservator van negentiende-eeuwse schilderijen en commissaris van de expositie De romantiek in België. "We hebben het moeten demonteren en oprollen om het uit die ruimte te krijgen en het weer een ereplaats te geven. We hebben ook de oorspronkelijke lijst van het schilderij in de kelders van het museum teruggevonden. Die zit er er nu weer omheen en is opnieuw prachtig verguld. We moeten alleen nog wachten op het patina."

Het doek van Wappers meet 4,5 bij 6,5 meter - het is het grootste werk dat het Brusselse museum bezit - maar is een van de weinige buitensporige formaten in de tentoonstelling. "Saaie, grote doeken. Dat is een van de vooroordelen die men heeft over de romantiek. Daarom willen we ook niet te veel van die formaten brengen. Mijn bedoeling is om een levendig beeld te schetsen van een vergeten periode. Veel van de kunstenaars die we presenteren zijn nu volstrekt onbekend."

Inderdaad: wie heeft er ooit gehoord van Louis Gallait, Gilles-François Closson of Henri Dobbelaere? De Keyser en Leys of De Groux en Madou doen misschien een belletje rinkelen, maar dan veeleer als straatnamen in Antwerpen en Brussel. Nochtans konden zij, zo blijkt, allemaal een aardig stukje schilderen en tekenen. Ze hadden immers een gedegen academische opleiding achter de rug. Net zoals een tiental jaar geleden negentiende-eeuwse salonkunstenaars als Cabanel, Bouguereau, Alma-Tadema en Tissot weer salonfähig werden, is het nu misschien tijd om de Belgische romantici te herontdekken.

Marechal is op prospectie gegaan in binnen- en buitenland. Veel van wat er in Brussel te zien is, werd in de meeste musea allang niet meer op zaal gehangen. Veel schilderijen komen uit de reserve van het Brusselse museum zelf, maar ook uit de kunstmusea van Antwerpen, Brugge, Gent, Luik, Doornik en zelfs Verviers. Maar er is ook vergeten werk uit de National Gallery in Londen, het Louvre in Parijs en het Philadelphia Museum of Art.

Veel van wat getoond wordt, werd eerst gereinigd of gerestaureerd. Sommige stukken komen in erbarmelijke toestand aan. Zo vertoont een prachtige lijst van een schilderij afkomstig uit een Frans provinciaal museum barsten en beschadigingen. In Brussel werd de lijst voorlopig weer toonbaar gemaakt.

We mogen niet verwachten dat dit de definitieve tentoonstelling over de Belgische romantiek is, aldus Marechal. "Er is over de periode weinig onderzoek gebeurd en er zijn recentelijk niet veel tentoonstellingen gemaakt. Mijn bedoeling is vooral om een nieuwe impuls te geven en de gelegenheid aan te grijpen om fris en onbevangen naar de negentiende eeuw te kijken. Ik heb ook geprobeerd de clichés over de romantiek te vermijden. Driehonderdduizend bezoekers zullen we met deze expositie niet halen, maar het is wel onze taak als museum om vergeten kunstenaars weer onder de aandacht te brengen."

Hij benadrukt meermaals dat de tentoonstelling niet alleen over de romantiek gaat maar over veel meer. "De Belgische romantiek is trouwens moeilijk te omschrijven. Ze begint later dan in de ons omringende landen. Bovendien is de Franse romantiek coherenter en kun je bijvoorbeeld de Duitse en Engelse romantiek telkens met één grote figuur verbinden: Caspar David Friedrich en William Turner. De Belgische romantiek is complexer en meer versplinterd."

Antoine Wiertz wilde even goed zijn als Rubens

Als er één Belgische romantische schilder was, dan moet het Antoine Wiertz (1806-1865) zijn geweest. Zijn atelier bestaat nog altijd, zijn reusachtige doeken hangen er nog altijd. Ironisch genoeg wordt het kleine museum (foto) op zijn beurt overschaduwd door de giganteske gebouwen van het oprukkende Europees Parlement.

Ook Wiertz zag alles groter dan groot. Zijn Val der opstandige engelen is 11 meter hoog. "Rubens was zijn god", zegt conservator Brita Velghe. "Hij wou even goed zijn als Rubens. Of beter, als dat kon." Alles aan Wiertz was buitensporig en mateloos. In zijn schilderij Un grand de la terre, dat het gevecht van de cycloop met de gezellen van Odysseus uitbeeldt, is een teen van de reus even groot als een mensenhoofd.

Wiertz had ook zijn principes: portretten schilderde hij voor de kost, zijn échte schilderijen verkocht hij niet. Hij had de gelofte van armoede afgelegd en hield zich daar ook aan. Hij gebruikte zijn schilderijen als pamfletten: tegen de wijsneuzige critici, tegen betweterige doktoren, tegen de oorlog, het despotisme, de armoede. Hij was een vrijdenker met metafysische vragen, hij was een presymbolist, presurrealist.

En toch. In de drie salons hangen prachtige verstilde landschapjes en portretjes, soms ragfijn geschilderd. En er hangt een zelfportret op zijn achttiende, stil en ingetogen. Een eiland te midden van het monumentale geraas en gebral. Wiertz is een fenomeen.

Het museum - een absolute aanrader, maar dat had u al door - is enkele jaren geleden begonnen met de conservatie van de schilderijen. Wiertz gebruikte een matte verf van eigen vinding die zichzelf stilaan begin te vernietigen. Overheersende bruintinten zijn het resultaat.

Het museum moet het nog altijd met weinig middelen stellen. "Het dak van het atelier lekt. We wachten op de herstelling door de Regie der Gebouwen", zegt Velghe. Hopelijk houdt Wiertz ook stand tegen de Europese Unie. (ER)

Het Wiertz Museum heeft tijdens de tentoonstelling De romantiek in België ruimere openingsuren (zie infoblokje)

n Henri Leys, KERKGANGERS (schets), 1856.

n Henri Dobbelaere, MEMLING SCHILDERT HET URsulASCHRIJN IN HET SINT-JANS-HOSPITAAL IN BRUGGE, 1857.n Joseph Stevens, ALLEEN OP DE WERELD, 1848.n Antoine Wiertz, DE MOOIE ROSINE / TWEE MEISJES, 1847.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234