Vrijdag 27/11/2020

expo u Afrikamuseum brengt natuurlijk en cultureel kongolees patrimonium in kaart

Heeft het zin om erfgoed te willen beschermen in tijden van oorlog en armoede? Guy Debonnet (Unesco): 'Als je enkel de vrede afwacht, dan blijft er niets meer over'

Werelderfgoed levend houden in tijden van oorlog

Op de 'lijst van werelderfgoed in gevaar' van de Unesco, de VN-organisatie voor onderwijs, wetenschappen en cultuur, staan drie soorten landen. Merendeels landen met één site op de zwarte lijst, bijvoorbeeld Duitsland met de dom van Keulen en de VS met hun Everglades. Voorts landen met twee zwarte sites: Afghanistan, Ivoorkust en India. En dan is er Kongo. Met vijf nationale parken in danger is het even rijk als bedreigd. De tentoonstelling Natuur en cultuur in het Afrikamuseum van Tervuren toont het Kongolese patrimonium in al zijn diversiteit, maar dat leeft permanent op een vulkaan.

Brussel

Eigen berichtgeving

Ward Daenen

De Democratische Republiek is een ontzettend rijk land. "Het beschikt over een complex ecosysteem, dat onderdeel is van een tropisch regenwoud dat enkel het Amazonewoud in grootte moet laten voorgaan", zegt Guy Debonnet, Belgisch Unesco-expert. Maar dat natuurlijke werelderfgoed staat onder druk door oorlog(sdreiging) in de regio van de grote meren.

De conflicten hebben al talloze levens geëist. Mensenlevens in de eerste plaats, maar dieren lijden evengoed onder de oorlog. "De populatie van dertig overlevende witte neushoorns in het nationale park van Garamba is in een jaar tijd teruggevallen op de helft. Stropers die vanuit Soedan opereren, zijn daarvoor verantwoordelijk. Zij profiteren van de instabiele politieke situatie ter plaatse."

Andere bedreigde flagship species zijn de oostelijke laaglandgorilla, de berggorilla en de okapi. Die diersoorten zijn klein in aantal, bijzonder kwetsbaar en dus een goede indicator voor de biodiversiteit, die volgens Debonnet "te grabbel wordt gegooid".

Guy Debonnet heeft het over een "enorme toename van georganiseerde stroperij", door zowel regeringsleger als rebellen. "Een tweede probleem is de integriteit van de gebieden. Die worden aangetast door illegale mijnexploitatie." Om die redenen heeft de Unesco vijf natuurlijke sites van Kongo in de loop van de jaren negentig opgenomen op de lijst van werelderfgoed in gevaar. Het gaat om de nationale parken van Salonga (groter dan België), Virunga, Garamba, Kahuzi-Biega en het Okapi-dierenreservaat, die merendeels in het oosten liggen, op de grens met Rwanda, Oeganda en Soedan, en al flink in de klappen van de oorlog hebben gedeeld.

De Unesco volgt sinds 2000 een dubbele strategie om het natuurlijke patrimonium zo goed en zo kwaad het kan te beschermen tegen verdere aftakeling. In de eerste plaats ondersteunt ze ngo's voor natuurbescherming. Zo ontvangen parkwachters een premie via Unesco-fondsen, ter vervanging van hun loon, dat wegens de chaotische situatie niet meer werd uitbetaald. Daarnaast wordt druk gelobbyd bij zowel regering als rebellen om hen, met de werelderfgoedconventie in de hand, de waarde van de parken diets te maken. "Die bewustmaking kent wisselend succes", overweegt Debonnet.

Wat Kongo betreft, heeft Unesco vooral oog voor de natuur. Het culturele patrimonium is nochtans ook in gevaar. "In Kinshasa heb je geen museum meer, enkel nog een soort opslagplaats, waaruit heel wat museumstukken zijn verdwenen. Enkel Lubumbashi heeft een museum dat min of meer draait zoals het hoort", zegt Guido Gryseels, directeur van het Afrikamuseum in Tervuren. Volgens Gryseels ligt armoede aan de basis van alles. "Men stroopt en plundert omdat men verdorie zo arm is. Bio- en culturele diversiteit zijn loze begrippen als je daaraan niets verhelpt."

Heeft het dan wel zin om erfgoed te willen beschermen terwijl er armoede heerst en een oorlog dreigt? Debonnet van Unesco: "Op lange termijn kan enkel duurzame vrede de gebieden redden. Maar als de internationale gemeenschap enkel de vrede afwacht, dan blijft er niets meer over. De parken hebben, mede door ons, minstens voldoende basiswaarde behouden. Al moet je daar altijd bij zeggen dat Kongo ontzettend heeft geleden, in de eerste plaats de mensen."

Deze tentoonstelling ging in september in het Parijse Unesco-gebouw in première, en is nu tot 2 oktober in het Afrikamuseum te zien. Ze toont Centraal-Afrika merkwaardig genoeg vanuit een puur positieve invalshoek, door de culturele en biodiversiteit in de verf zetten. "Ondanks de bedreigingen blijft Kongo een land met een enorm rijk, menselijk, cultureel, biologisch en economisch potentieel", argumenteren de tentoonstellingsmakers. Die overvloed wordt gepresenteerd aan de hand van kaarten, opgezette dieren (kijk ook naar de schaduw van de okapi op de muur), beeldhouwwerken en gebruiksvoorwerpen in ronde vitrines. Er wordt gewerkt met computeranimaties en geluidsfragmenten.

Deze expo, met zorg opgebouwd maar te gedrongen opgesteld in één zijzaal van het Afrikamuseum, is in de eerste plaats voor scholen bestemd. Maar dat is geen argument om ieder kritisch kader uit de tentoonstelling te weren. Een kader dat zichtbaar ingaat tegen het welhaast neokoloniale plaatje dat hier tegen wil en dank opdoemt. Want de culturele, ecologische en economische rijkdom van een land tonen nodigt uit tot oh's en ah's, maar evengoed tot exploiteren.

Kongo, natuur en cultuur, tot 2 oktober, KMMA, Tervuren, www.africamuseum.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234