Maandag 23/09/2019

Expo > Subliem retrospectief van Amerikaanse fotograaf in Fotografiemuseum Amsterdam HHHHH

De stille kracht van Avedon

De Amerikaanse fotograaf Richard Avedon haalde zijn mannequins uit de studio en joeg ze de straat op. Dynamiek moest er zijn. Portretten maakte hij daarentegen meestal in de studio, met een witte achtergrond, verstild en los van enige context. In Amsterdam loopt een indrukwekkend retrospectief van een van Amerika's belangrijkste fotografen.

door Eric Rinckhout

Amsterdam l Richard Avedon (1923-2004) maakte in de jaren vijftig naam als revolutionair modefotograaf. Daarnaast was hij een van de grote vernieuwers in de portretfotografie. Het Fotografiemuseum Foam in Amsterdam toont het eerste overzicht sinds de dood van Avedon: tweehonderd zwart-witfoto's die eerder al in Kopenhagen en Parijs te zien waren. Amsterdam is de laatste Europese halte.

Avedon, geboren in New York uit Joods-Russische ouders, werd opgemerkt toen hij reclamefotograaf voor een warenhuis was. Toen hij in 1946 voor het eerst naar Parijs reisde om er modefoto's te maken, werden mannequins nog altijd in beeld gebracht als een soort art-decostandbeelden. Ze waren weinig meer dan etalagepoppen waaraan de creaties werden opgehangen. Avedon haalde zijn modellen uit de studio en zette ze op straat. Hij wou de foto's zo dynamisch mogelijk maken, plaatste de dames te midden van het verkeer en bond ze zelfs rolschaatsen aan. Hij wou geen poserende modellen fotograferen maar levende beelden creëren.

De tentoonstelling in Amsterdam opent met een model (Dovima, avondjurk van Dior) dat tussen twee olifanten in staat. Avedon maakte de foto in 1955 in het Wintercircus van Parijs. Het was hem ongetwijfeld te doen om het hevige contrast: de etherische sierlijkheid van de vrouw die, gebogen als een arabesk, haar fijngelakte nagels en gemanicuurde hand laat rusten op de grofstoffelijke slurf van een stampende olifant. Cultuur versus natuur, kortom. Naar verluidt was perfectionist Avedon niet helemaal tevreden met het resultaat: de sleep van de jurk hing te zielloos naar beneden, Avedon wou liever dat hij eenzelfde boog had gemaakt als de olifantenslurf.

Later in de chronologisch opgezette tentoonstelling duiken nog meer adembenemende modefoto's op. Een model dat één wordt met haar fladderende jurk, mannequins die dansen, en de toentertijd beroemde Twiggy, die lijkt te verdrinken in een zee van haar eigen opwaaiende haren. Avedon had iets met haren. Actrice Brigitte Bardot fotografeert hij in close-up, het melkwitte gezicht omgeven met golvend, trillend haar.

Moment van de echtheid

Het overgrote deel van de Amsterdamse tentoonstelling bestaat uit portretten. En die zijn behoorlijk indrukwekkend. De aanpak van Avedon is nochtans eenvoudig. Of het nu gaat om een beroemdheid of een onbekend iemand, Avedon haalt zijn model meestal uit de context van de dagelijkse bezigheden en isoleert hem of haar in de lege witheid van de studio. Avedon focust op de mens, niets dan de mens. En drukt af op een onverwacht moment.

Ik denk dat Avedon veel praatte met zijn modellen, vermoedelijk over koetjes en kalfjes. Hij zorgde voor ontspanning en vertrouwen en begon al babbelend zijn foto's te maken. Hij wist perfect wat hij wou. Hij zocht naar kwetsbaarheid bij de machtigen en beroemden, en sloeg toe op een onbewaakt moment: het moment van de echtheid.

De ongekunstelde foto's van de beroemden en machtigen der aarde zijn verrassend en tonen een onverwachte, onbekende kant van de geportretteerde. Vaak op groot formaat, altijd in zwart-wit. De modellen wisten ongetwijfeld hoe zij eruit wilden zien, maar Avedon had zo zijn eigen ideeën. En hij had het laatste woord. Hij ging in tegen wat hij noemde "de traditie van vleierij en leugens in de portretkunst", en probeerde de pose en de voorspelbaarheid uit zijn portretten te bannen.

We zien een breekbare, uitgebluste Marilyn Monroe, een schuchtere Bob Dylan, een schimmige Malcolm X, een bewogen Louis Armstrong, een ontwapenend lachende Janis Joplin, en een zorgelijk kijkende Groucho Marx - ja, de komiek, in 1972 zonder geschilderde snor en zonder fake bril. De ex-president van de VS, Dwight D. Eisenhower, brengt hij in 1964 kwetsbaar in beeld met ontwijkende blik en weke mond.

De machtigen maakt hij menselijk, terwijl hij de onbekenden opvallend veel kracht geeft. Ene William Casby, als slaaf geboren, kijkt verbeten in de lens. De foto is hard afgedrukt, het zwart lijkt geëtst. Dit is de echte menselijke adel, lijkt Avedon te zeggen. Of neem de reeks In the American West, mensen die hij on the road, in een openluchtstudio fotografeerde. Nobele onbekenden - een slangenviller, een imker - maar ze stáán er. Hier zie je dan ook hoezeer de beroemde fotografe Annie Leibovitz door Avedon beïnvloed is.

Er zitten nog verrassingen in de tentoonstelling. Een intiem kamertje met foto's van Avedons aftakelende vader, en een lange kamer met een reeks frames van een meer dan levensgrote Andy Warhol en deels ontblote leden van zijn Factory.

Absolute hoogtepunten zijn een kwetsbare, vertwijfeld kijkende Francis Bacon, een groetende Samuel Beckett en een drieluik met een honds opkijkende Igor Stravinsky. Het portret van beeldhouwer Henry Moore is niets meer dan diens half geopende, ruwe hand.

Avedon was een perfectionist. Na zijn dood zijn de foto's ondergebracht in een Foundation, die zijn nalatenschap beheert en erop toeziet dat er geen nieuwe afdrukken van de negatieven worden gemaakt. Nu gaan kijken is dus de boodschap. Zo vaak zijn er geen expo's van Avedon te zien.

Het Foam heeft een sobere tentoonstelling gemaakt waarin het stille maar geladen werk van Richard Avedon perfect tot zijn recht komt. Elke kamer heeft een aparte sfeer waarin de foto's kunnen dialogeren. Laat u verbazen door het meesterschap van Avedon en de stille kracht van zijn foto's.

Richard Avedon, Photographs 1946-2004 tot 13 mei in Foam, Keizersgracht 609, Amsterdam (vlak bij Munttoren en Rokin). Dagelijks 10-18 uur. Do-vrij tot 21 uur. Entree: 7,50 euro. www.foam.nl

Avedon focust in

zijn portretten op de mens, niets dan de mens. En drukt af op een onverwacht moment

n Dovima (in een avondjurk van Dior) met olifanten, Wintercircus in Parijs, 1955.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234