Zaterdag 05/12/2020

EXPO l Vlaamse en Nederlandse kunst van vroeger en nu in Düsseldorf

Bij alle 38 kunstenaars op 'Slow Art' geldt: kijk maar, er staat niet wat er staat

Achter het vlees loert de dood

In Düsseldorf zijn bijna driehonderd Vlaamse en Hollandse kunstwerken van de zestiende tot de achttiende eeuw te zien: een overdadig overzicht met goed en zwak werk, alsof de zeef der geschiedenis er niet aan te pas is gekomen. Hetzelfde Museum Kunst Palast brengt ook een sterke selectie van 38 hedendaagse kunstenaars uit noord en zuid. Twee aparte exposities die veel gemeen hebben. Zoals de hand van de schilder. En: bedrieglijke schijn en woekerend onheil.

Düsseldorf

Van onze verslaggever ter plaatse

Eric Rinckhout

Een meer dan levensgrote vogelverschrikker van Thierry De Cordier. Een karkas van Jan Fabre. Een dood paard van Berlinde De Bruyckere. Beklemmende werken die de grote witte ruimte domineren op de bovenste verdieping van het Museum Kunst Palast in Düsseldorf. De presentatie van 38 hedendaagse kunstenaars uit Vlaanderen en Nederland kreeg de naam Slow Art omdat, aldus de curator, de kunstenaars in hun ambachtelijk gemaakte werken de voortsnellende tijd willen stoppen. Maar meer dan over tijd gaat het in veel werken over schijn en zijn. Onder de bedrieglijke rust woekert vaak de dreiging. Andere werken tonen ons dan weer vlakaf die éne onontkoombare werkelijkheid: de dood. In Slow Art hangt een onbehaaglijke, beklemmende sfeer.

Het gaat, op enkele uitzonderingen na, om erg sterke werken - in totaal een veertigtal -, die in een doordachte samenhang worden gepresenteerd. Hier en daar is een ensemble zelfs verpletterend mooi, hoewel het steevast om de schoonheid van de gruwel gaat. Soms verhevigen werken elkaar, laten zelfs een ander licht op elkaar schijnen.

De toon wordt meteen gezet door het zwarte, duistere gewrocht van De Cordier. Is zijn vogelverschrikker een engel des doods? Met zijn grote vogelbek doet de figuur denken aan middeleeuwse pestdokters. De zware houten balk die hij voorgebonden kreeg, wekt associaties op met de kruisdood van Christus. Of is hij een demonstrant?

De bungelende vleesklomp van Jan Fabre is dubbelzinniger, omdat de kunstenaar het karkas bekleed heeft met ontelbare glimmende kevers. Of hoe een dode homp vlees de allure van een juweel krijgt. Het wordt er niet minder onheilspellend door. Ook Berlinde De Bruyckere speelt met schijn en wezen. Op een houten tafel heeft ze een dood, verminkt paard gelegd. Hoofd en poten zijn afgesneden, je herkent het dier alleen nog aan de vacht en de manen. Maar het is geen écht paard. Of toch wel? Het is 'mixed media', gemaakt uit diverse materialen. De Bruyckere wekt onze afschuw op met iets dat er niet en tegelijk wel is.

Als je bij het dode paard staat, word je aangestaard door het boze oog van een dode, grijnzende vis die opgerold ligt in een glazen kom. Het is een schitterend, met vaste hand en fotografische precisie geschilderd werk van de jonge Antwerpse Cindy Wright (°1972): Nature morte. Tegelijk is het een afschuwwekkend beeld, hoewel je niet meteen kunt verklaren waarom. Is het omdat de zilveren vis veel te groot is voor de bokaal en de kom elk moment onder de grote druk kan barsten? Of is het de hele situatie? Want wat doet een opengesneden vis daar? Alles is tot in de details uitgewerkt en tegelijk klopt er zoveel niet.

De dood in al die werken straalt ook af op het lieflijke tafereeltje van fijnschilder Robert Devriendt: een antilope met een bergketen op de achtergrond. Ook bij Devriendt zie je niet wat je ziet: hij werkt met opgezette dieren die hij in zijn schilderijen schijnbaar tot leven wekt, in een idyllische omgeving die alleen nog in de kunst bereikbaar is.

Aan de overzijde van de zaal is een indrukwekkend ensemble bijeengebracht. Werk van Dirk Braeckman gaat een dialoog aan met de Nederlandse fotografe Desiree Dolron. Een prachtfoto van Rieneke Dijkstra - een onbeholpen meisje in een slobberend zwart badpak - en een al even sterk schilderij van Marlene Dumas - een onheilspellend meisjesportret met de titel No Exit - versterken de morbide sfeer nog. Tegen een kale muur met streepjesbehang fotografeert Braeckman een leeg bed met een zware sprei. Beeldt dat in diepe zwarttonen gedrenkte tafereel een goedkoop rendez-voushotelletje uit? Of is het een lege kamer na een sterfgeval? Bij Dolron gaat het er al even dubbelzinnig toe. In een hypergestileerde foto ligt ogenschijnlijk een meisje vredig opgebaard. Maar is het een meisje of een jongen? Is hij/zij wel dood? En welk vreemd ritueel voeren de eender geklede vrouwen op? Net zoals bij de andere kunstenaars geldt ook voor Dolron: kijk maar, er staat niet wat er staat.

Fotografe Dolron laat zich voor haar verstilde wereld inspireren door schilders der perfectie zoals de Vlaamse primitieven en Vermeer. Haar onderwerp doet dan weer denken aan De anatomieles van dr. Tulp van Rembrandt. Dat verband tussen verleden en heden was voor het Museum Kunst Palast het uitgangspunt om een hedendaagse en een historische tentoonstelling op te zetten. Volgens de organisatoren schakelen de huidige Vlaamse en Nederlandse kunstenaars zich in de grote traditie in en zetten zij op hun manier genres als portret en landschap voort. Maar in Düsseldorf hadden ze die these meer kracht kunnen bijzetten door niet twee maar één tentoonstelling te maken, waarin heden en verleden avontuurlijk tegen elkaar uit kunnen worden gespeeld.

Hoe strak gecomponeerd Slow Art is, zo ruim en oeverloos is Ein Fest der Malerei - de voorraadschuur der kunstgeschiedenis. Voor het eerst toont het Düsseldorfse museum het leeuwendeel van zijn Nederlandse en Vlaamse collectie. Die is grotendeels gebaseerd op de voormalige kunstverzameling van keurvorst Johann Wilhelm, die tussen 1690 en 1716 regeerde. Ein Fest der Malerei toont veel, zeer veel werk. En daar zit nogal wat tweede en derde garnituur tussen.

Ja, er hangt een goed altaarstuk van Rubens en voortreffelijke schilderijen van Patinir, De Momper en Snyders. Vooral de kwaliteit van tekeningen en prenten valt op: speelse en erotische werkjes van Goltzius en Saenredam - de mythe van de nuchtere Hollander klopt niet altijd -, een mooie schets van Van Dyck, vreemd werk van Leonaert Bramer. Er zijn ook nogal wat ontdekkingen te doen. De plundering van Wommelgem bijvoorbeeld, een bloederig en wreed 'journalistiek' schilderij van Sebastiaan Vrancx. En prachtige stillevens met veel dood vlees van onbekendelingen als Jacobus Victors en Abraham van Beyeren, taferelen bij flakkerend kaarslicht van ene Godfried Schalcken.

Zeker: Fest der Malerei biedt een ruim panorama zoals je dat zelden te zien krijgt. Maar een vastere hand en een strakkere selectie hadden een beter resultaat kunnen opleveren. Je waant je trouwens in de omgekeerde wereld: de productie van de zestiende tot de achttiende eeuw wordt gepresenteerd zonder dat de zeef der geschiedenis eraan te pas is gekomen, terwijl voor de hedendaagse kunst de extra fijne kam boven werd gehaald.

Als toeschouwer ben je dus genoodzaakt zelf je ideale tentoonstelling in je hoofd te componeren. Robert Devriendt uitspelen tegen Frans Snyders, Cindy Wright tegen Joachim Beuckelaer. Bij de vleesklomp van Fabre komt een opengesperd karkas van Rembrandt je voor de geest. Worstelende bejaarden in een video van Aernout Mik doen denken aan de kroegtaferelen van Van Ostade.

Het gebeurt zelden dat Vlaamse en Nederlandse kunstenaars in dergelijke overzichten zij aan zij worden gepresenteerd. Alleen al daarom is de reis naar Düsseldorf de moeite waard. Ieder kan voor zich uitmaken of en zo ja welke verschillen er tussen noord en zuid zijn. Zijn de Vlamingen aardser en zinnelijker, de Nederlanders nuchterder, misschien oppervlakkiger? Gaan de Vlamingen dieper in op grote levensvragen? Het antwoord is ja én nee.

Het beste is om eerst Slow Art te bezoeken. Dan kun je de beklemmende sfeer mee naar de historische expositie nemen. Daardoor krijgen de oude schilderijen een andere dimensie. Achter de schone façades knaagt het verval. Achter het vlees loert de dood. Portretten zijn het wrakhout van de tijd. Een stilleven is een nature morte. Zo wordt de tentoonstelling een grote caleidoscoop van schijn, ijdelheid en illusies. Een verrijkende ervaring.

Slow Art en Ein Fest der Malerei in Museum Kunst Palast, Ehrenhof 4-5, Düsseldorf. Dinsdag tot zondag 11-18 u. Inl. tel. 00-49-211-89.92.460 en www.museum-kunst-palast.de

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234