Maandag 14/06/2021

expo l Emile Verhaeren 150 jaar geleden geboren, nu herontdekt in Sint-Amands

De man die durfde te dromen

In zijn tijd wereldberoemd, nu nog nauwelijks bekend: Emile Verhaeren, dichter en kunstcriticus, Franstalige Vlaming. Geboren in een Scheldedorp en groot geworden in Brussel en Parijs. Honderdvijftig jaar geleden zag hij het levenslicht in Sint-Amands, waar het Verhaeren-museum onlangs drastisch werd vernieuwd. Conservator Liene Geeraerts wil Verhaeren weer tot leven wekken door een ándere Verhaeren te laten zien: vriend van Spilliaert en Ensor, ontdekker van avant-gardekunstenaars, utopist, anarchist.

Antwerpen / Sint-Amands

Van onze verslaggever

Eric Rinckhout

'Het is niet eenvoudig om een tentoonstelling over een schrijver te maken. Zeker niet als die ook nog eens een dode, compleet vergeten Franstalige Vlaming is", zegt Liene Geeraerts, de jonge conservator van het Verhaeren-museum in Sint-Amands aan de Schelde. Geeraerts hanteert dan ook twee strategieën. Ze wil resoluut een ander beeld ophangen van Emile Verhaeren (1855-1916) en kiest voor een radicaal nieuwe, hedendaagse vormgeving van de tentoonstellingsruimte.

"Met Verhaeren-de-dichter alleen bereik je geen publiek meer. We willen weg uit de muffe sfeer en kiezen voor de historische figuur, want die is moderner dan je denkt. Door zijn tijdgenoten werd Verhaeren beschouwd als een pionier. Wie weet nu nog dat Verhaeren in de eerste plaats kunstcriticus was, de spil van de avant-garde aan het eind van de 19de eeuw, verdediger van de vernieuwers van Les XX?"

Verhaeren was inderdaad de vriend van modernisten als Théo Van Rysselberghe, Léon Spilliaert en James Ensor - hij was trouwens Ensors eerste biograaf. Verhaeren bouwde een internationaal netwerk uit waar schrijvers als Rilke en Zweig deel van uitmaakten. Zweig, die op zijn beurt de eerste biografie van Verhaeren schreef. Verhaeren correspondeerde met Toulouse-Lautrec en Rodin, en kende de meeste Parijse neo-impressionisten persoonlijk. Hij was sociaal geëngageerd, een utopist, anarchist en pacifist. Zijn dichtbundel Les villes tentaculaires werd door Marinetti gezien als een basisgeschrift voor het futurisme.

"En nu is hij zo goed als vergeten", zegt Liene Geeraerts. "Daar zit zijn franskiljonisme voor iets tussen. Ook zijn kritische houding tegenover de kerk heeft een negatieve rol gespeeld. Verhaeren heeft tegen te veel schenen geschopt." Na zijn dood werd hij door zijn nabestaanden dan weer op een piëdestal gehesen. Het museum in Sint-Amands werd in oorsprong opgezet als een Franstalige instelling, wat evenmin bevorderlijk was voor de contacten met het door en door Vlaamse Scheldedorp.

Het nieuwe Verhaeren-museum breekt radicaal met die voorgeschiedenis. Een andere locatie en een charmeoffensief naar de plaatselijke bevolking. Geen vitrines meer, geen saai kijkstuk, maar de schrijver gevat in een merkwaardig kunstwerk, een spel van vreemdsoortige tafels. "We hebben geprobeerd om het literaire erfgoed op een andere manier te presenteren", zegt Geeraerts. "Vormgeefster Monique Verelst heeft gekozen voor een serie tafels waarin documenten, foto's en brieven liggen. De tafel heeft een belangrijke rol in het leven van Verhaeren gespeeld. Voor hem was het een werkplaats, een ontmoetingsplaats, een plek om in discussie te gaan." Geeraerts verwijst naar het beroemde doek van Théo Van Rysselberghe, De lezing, waarop Verhaeren afgebeeld is met onder anderen André Gide en Maurice Maeterlinck, allemaal geschaard rond een tafel.

In Sint-Amands zijn er tafels als tentakels - een verwijzing naar de beroemde bundel Les villes tentaculaires, tentaculaire is trouwens een woord dat Verhaeren in het Frans introduceerde. Een tafel ligt op haar kop, die gaat over de Eerste Wereldoorlog. Er zijn een lessenaartje en een lange biografische tafel, de tafel van geboorte en dood, die smal toeloopt. Ze wijst als een soort virtuele pijl naar de plek waar Verhaeren begraven ligt: zijn praalgraf aan de Schelde, in een bocht van de rivier.

Het museum is nu ondergebracht op een historische plek: het geboortehuis van de schrijver, de plaats waar ook de lakenhandel van zijn ouders was en de olieslagerij van zijn oom. De helft van de bevolking van Sint-Amands werkte toen voor de familie Verhaeren.

Na zijn rechtenstudies kwam Verhaeren voor zijn stage terecht bij Edmond Picard, een socialist, de drijvende kracht achter het tijdschrift L'Art Moderne. Picard had een belangrijke salon op de Brusselse Guldenvlieslaan, waar hij jonge kunstenaars als Ensor en Van Rysselberghe een kans gaf om te exposeren. Daar kwam Verhaeren met kunst en literatuur in contact. Hij werd een van de belangrijkste kunstcritici van zijn tijd.

"Verhaeren bezoekt veel tentoonstellingen, in binnen- en buitenland, en steunt kunstenaars die tegen de zogeheten regels van de kunst ingaan, die nieuwe technieken uitproberen. Signac en het pointillisme, Ensor, ook Meunier met zijn sociale kunst", aldus Geeraerts. "Enerzijds had hij een zwak voor vernieuwing, anderzijds een passie voor de klassieken, zoals Rubens en Rembrandt, van wie hij ook de biografie schreef.

"Verhaeren had een goede neus voor nieuwe trends: het symbolisme bijvoorbeeld. Hij wist ook perfect met wie hij moest omgaan."

"Je moet hem zien als een heel utopisch iemand. Ook Vlaanderen en zijn toenmalige sociale ellende beschrijft hij vanuit dat utopisch gedachtegoed. Op het eind van zijn leven pleit hij voor samenhorigheid en een verenigd Europa. Dat vind ik de rode draad in zijn oeuvre. Hij durfde te dromen.

"De liefdespoëzie voor zijn vrouw in Les heures claires is heel teder, er zit passie in maar hij choqueert nooit. Al heeft zijn eerste bundel Les Flamandes wel kwaad bloed gezet: de Vlaamse boerenvrouwen beschrijft hij heel naturalistisch en sensueel. De Brusselse avant-garde stond achter hem, maar de critici brandden hem af omdat zijn Frans niet correct was. Hij had gewoon behoefte aan nieuwe woorden en constructies. En zijn ouders, ja, die hebben geprobeerd om de hele oplage van die bundel op te kopen omdat 'zoiets toch niet kon'."

Verhaeren is onder een trein terechtgekomen in Rouen. Op 27 november 1916. Hij was toen 61. Het verhaal doet de ronde dat hij zelfmoord zou hebben gepleegd. "Dat is een verhaal dat natuurlijk past in het plaatje van Verhaeren de antichrist, de ketter", aldus Geeraerts.

Het merkwaardige is wel dat hij in de trein wou springen nog voor die tot stilstand was gekomen. Was het omdat hij zich wou haasten om zeker een zitplaats te hebben? Of klopt het gerucht dat hij een kater had, omdat hij de avond tevoren op stap was geweest met soldaten? Voorts is er nog de speculatie dat iemand hem geduwd zou hebben.

Zijn laatste woorden zouden zijn geweest: "Je meurs. Ma femme, ma patrie." Maar de vraag is of iemand wiens benen zijn afgerukt en die in helse pijnen doodbloedt, dit soort woorden uitspreekt.

De Fransen boden aan om hem bij te zetten in het Panthéon - dat geeft een idee van zijn renommee op dat moment. Koning Albert weigerde. Uiteindelijk wordt Verhaeren in 1927 begraven in een praalgraf in Sint-Amands. De Vlaamse bevolking mort, de plaatselijke pastoor weigert de dienst te leiden. Maar de opmerkelijke aanwezigheid van koning Albert en koningin Elisabeth sust de gemoederen. De socialist Camille Huysmans houdt een toespraak. In het Nederlands.

Verhaeren was controversieel, tot in de kist.

Provinciaal Museum Emile Verhaeren, Emile Verhaerenstraat 71, 2890 Sint-Amands. Open 11-18 uur, maar tussen 15 september en 1 juli alleen op zater-, zon- en feestdagen. Groeps- en schoolbezoeken kunnen op andere dagen en uren. Tel. 052/33.08.05 en www.emileverhaeren.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234