Vrijdag 30/10/2020

Expo Jongens en meisjes toont de evolutie van man-vrouwverhoudingen

De een al wat gelijker dan de ander

In 2000 werd officieel het principe van gelijkheid tussen mannen en vrouwen in de grondwet ingeschreven. Is dat wel zo? Dragen mannen, behalve folkloristische Schotten, rokken? Worden jongens kinderjuf? Waarom zijn er zo weinig vrouwelijke systeemanalisten en elektriciens? Wat waren en zijn de verschillen tussen jongens en meisjes? Dat is het thema van een tentoonstelling in het Belvuemuseum.

door Eliane Van den Ende

Het verschil tussen een kleine jongen en een meisje was tot begin twintigste eeuw amper zichtbaar, behalve door het detail dat meisjes wel 'verminkt' werden met gaatjes in hun oren om oorbellen te dragen. Jongens droegen er geen. Maar zowel jongens als meisjes kregen korte jurkjes aangemeten, vaak in lichte tule of mousseline. Jongens hadden ook schattige pijpenkrullen. Pas vanaf hun vierde werden jongens in een korte broek gehesen en begon hun mannelijkheid.

Want de broek behoorde aan de vent en daarover werd in de negentiende eeuw een hevige strijd gevoerd. Prenten bespotten vrouwen die de broek 'opvrijden'. Dat was een aanslag op de viriliteit en de gevestigde orde. "Een vrouw draagt altijd een hakje en een rokje", herinnert Reina Ascherman zich de jaren zeventig toen ze 'participerende journalistiek' schreef voor de rubriek 'De roddeltantes' in het damesblad Mimo. "Het was not done dat je als vrouw in een pantalon en met platte stapschoenen rondliep."

Prinses Lilian haalde zich in de jaren vijftig zelfs de banbliksems van de goegemeente op de hals omdat ze in een lange broek poseerde. In Frankrijk moest de schilderes Rosa Bonheur zelfs 'un droit de travestissement' bij de politieprefect aanvragen als ze in een comfortabele broek door het woud wilde stappen.

"In het ancien régime waren travestieten vrouwen die zich in mannenkleding hulden", vertelt Leen Van Molle, hoogleraar geschiedenis aan de KU Leuven. "Dat omkleden had ook iets aantrekkelijks. Nu doelt de term 'travestie' enkel op mannen die met dameskleding flirten en dat heeft iets provocerends." Ook al is sinds de flowerpower kleding meer uniseks geworden: een jeans voor meisjes en een bloemetjeshemd voor mannen, al is de rok voor mannen nog altijd niet doorgedrongen.

Het kleurenonderscheid voor baby's - roze voor meisjes, blauw voor jongetjes - is sedert het interbellum blijven voortbestaan, zelfs in de eerste leesboekjes. "Waarom moeten meisjes in het roze andere woordjes leren dan jongens, voor wie specifieke blauwe boekjes met andere woordjes bestemd zijn?", vraagt Els Flour van Amazone, die de tentoonstelling opzette.

Zwakzinnig

"Zowel mannen als vrouwen werden gemodelleerd", vertelt Leen Van Molle. "Het probleem ligt bij alle mensen. Mannen moeten ook kansen krijgen en in hogere sociale kringen worden huismannen nu beter aanvaard, terwijl dat in lagere sociale middens iets minder bespreekbaar is. Mannen hebben ook veel gemist en vrouwen hebben hen uitgesloten." De opvoeding van de kinderen was immers traditioneel moederlijk terrein en (mannelijke) deskundigen en psychologen richtten zich uitsluitend tot de huisvrouw. De vader had niks in de pap te brokken.

"We hebben een lange weg afgelegd", vervolgt Van Molle. "Tien jaar geleden was zo'n tentoonstelling niet mogelijk geweest. Nu kunnen we met afstand en met evenwicht naar de dingen kijken en ook de mannelijke kant toelaten. Maar we zijn er nog niet: jonge vrouwen denken dat ze het feminisme niet nodig hebben, maar als je ziet hoe ze zich bij missverkiezingen nog altijd als seksobjecten laten keuren..."

Die (vee)keuring stamt uit de negentiende eeuw, toen de eerste wetenschappelijke tekeningen opdoken van een mannelijk en een vrouwelijk skelet. Tot de achttiende eeuw was een geraamte een geraamte. Een eeuw later doken de eerste verschillen op, vooral de kleinere schedel en het bredere bekken bij vrouwen. Die kenmerken werden uitvergroot. Een vrouw had ook een lager voorhoofd, want ze kon niet denken. Ze was bijgevolg inferieur, intuïtief, (over)gevoelig en zwak. De man was superieur, rationeel, sterk en moedig. Dat onderscheid werd ook wettelijk vastgelegd in het Burgerlijk Wetboek, dat vrouwen op dezelfde lijn plaatst als onverantwoordelijke kinderen, zwakzinnigen en gehandicapten. Die hiërarchie, zegt de katholieke kerk, is de wil van God. Punt uit. Een vrouw kon dus geen enkele zelfstandige activiteit doen of beslissing nemen.

Pas in 1922 heeft een vrouw niet langer de toestemming nodig van haar man om een reispas te vragen. Het ideaalbeeld van de vrouw was 'de engel aan de haard', een inschikkelijke, gedienstige huisvrouw die piano kon spelen, het huishouden deed, in potten roerde en kinderen kweekte. Het onderwijs was helemaal afgestemd op die zorgtaken van meisjes, zelfs in de kleuterklas. Na de Eerste Wereldoorlog, nadat vrouwen het mannelijke werk in de fabrieken hadden overgenomen, moesten de stereotypen opnieuw in ere worden hersteld: meisjes worden verpleegster, jongens worden soldaat.

Apartheid op school

Het onderwijs werd gescheiden. Meisjes gingen naar huishoudscholen en leerden handwerk, jongens leerden een vak. Tot heel recent werd zelfs op sommige gemengde scholen de les lichamelijke opvoeding apart gegeven. Jongens kregen krachtoefeningen en meisjes moesten hun buik- en bekkenbodemspieren trainen, met het oog op een latere, soepele zwangerschap.

Tegen die apartheid was al in de tweede helft van de negentiende eeuw protest gerezen. In haar lyceum wilde Isabelle Gatti de Gamond dezelfde onderwijsvakken voor jongens en meisjes. Maar als een van haar vroegere leraressen, Marie Popelin, toegang tot de balie wil, wordt ze afgewezen wegens 'haar specifieke zending als vrouw'. Dat vrouwen wel in de mijnen of als leerlooiers of schamel betaalde tabaksrollers mochten zwoegen, was op dat ogenblik geen punt.

"Er is veel veranderd. Dat toont deze tentoonstelling", zegt Van Molle. "De verantwoordelijkheid ligt nu bij het individu. Vroeger waren er rolmodellen en stereotypen, nu moet iedereen voor zichzelf kiezen. En nee, dat is niet makkelijk, want dat schept onzekerheden."

Jongens en meisjes... Bestemming bekend? België 1830-2000, tot 31 mei in het Belvuemuseum in Brussel, www.belvue.be.

De broek behoorde aan de man. Daarover werd in de negentiende eeuw een felle strijd gevoerd

n In de negentiende eeuw droeg de man de broek. Het ideaalbeeld van de vrouw was 'de engel aan de haard', een gedienstige huisvrouw die overweg kon met de piano én het huishouden.

n Reclame voor een gasfornuis. Een dame laat zich gewillig helpen in de keuken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234