Maandag 30/11/2020

Hamam

Expo in Molenbeek toont de teloorgang én opkomst van de hamam

In de Lovina Spa in Molenbeek gebeurt alles op traditionele wijze. Te beginnen met het schrobben, om te eindigen bij de massages. Beeld Tim Dirven

Terwijl er steeds meer hamams in Europese steden opduiken, zijn ze in Marokko op hun retour. Nochtans gaat het om een eeuwenoud fenomeen dat tot de verbeelding blijft spreken. Een expo in Molenbeek werpt er nu een nieuwe blik op.

“Als kind vond ik al die blote lichamen nogal angstaanjagend.”

Aan een bezoek aan een traditionele Marokkaanse hamam heeft Malikka Bouaissa, curator van de expo in Molenbeek, een trauma overgehouden. Toen ze in België opgroeide, kwam ze nooit in een hamam. Maar dat is later weer veranderd.

Er zijn de geuren van de typische producten, rozenwater, oranjebloesem, die haar nu een nostalgisch gevoel geven. Een beetje thuiskomen in een eeuwenoude cultuur. “Pas recentelijk ben ik het eigenlijk echt gaan omarmen”, zegt Bouaissa, “omdat het nu voor mij een stukje levend erfgoed is.”

De expo in het Molenbeekse Huis van de Culturen vertelt het verhaal van de hamam. De badcultuur van de Arabische wereld heeft altijd tot de verbeelding gesproken. En onlangs heeft de traditie ook aangehaakt bij de wellnesshype. Er zijn centra die zich de exotische look gaan aanmeten met de Arabische tegeltjes, en de mooie lusters.

Maar ondertussen hebben ook cosmeticabedrijven hun weg gevonden naar het Oosten. Yves Rocher of The Body Shop hebben nu ook arganolie in hun gamma.

Romeinse badhuizen

Op het moment dat de hamam in het Westen overal opduikt, onder meer door de migratiegolven, moeten veel kleine badhuizen in Marokko noodgedwongen de deuren sluiten. “Daar lees je veel over in de Marokkaanse media”, zegt Sadi Maréchal, een badhuisarcheoloog van de UGent, die voor de tentoonstelling zijn expertise heeft aangeleverd. “Ook in de kleine dorpjes hebben de bewoners meer en meer een eigen badkamer, waardoor ze zich minder in de hamam wassen.”

Maréchal heeft zich onder meer toegelegd op hoe de Romeinse badhuizen uitgroeiden tot de eerste hamams. Toen islamitische veroveraars rond de zevende en achtste eeuw in contact kwamen met de badcultuur van het Oost-Romeinse Rijk, werd de hamam geboren. En in veel traditionele hamams kan je dat herkennen. Romeinse badhuizen hadden een warm, een koud en een lauw bad – een caldarium, een frigidarium en een tepidarium. Veel hamams volgen nog steeds die oude indeling.

Beeld Tim Dirven

Het idee dat je samen wassen met je vrienden een doodgewone sociale activiteit is, komt ook van bij de Romeinen. “Vroeger gingen vrouwen zich samen wassen om onder elkaar te roddelen”, zegt Bouaissa. “Maar die sociale functie van de hamam is in Marokko onlangs pas ook aan het verdwijnen.”

Dat komt ook omdat de Marokkaanse samenleving steeds individualistischer wordt. De impact van andere factoren, zoals Netflix, zorgen er natuurlijk ook voor dat mensen vandaag liever thuis blijven. Marokkaanse hamams krijgen zo alsmaar meer een echte wellnessfunctie. “Wanneer mensen nu naar de hamam gaan is het vaak elk apart”, zegt Bouaissa. “En meer om te ontspannen.”

Naast uitleggen hoe de hamam zijn intrede heeft gemaakt bij ons, hebben de organisatoren kunstenaars de kans gegeven om het fenomeen te bestuderen. De Marokkaanse kunstenaar Abdellah Hassak is voor deze tentoonstelling aan de slag gegaan met de oude hamamgebruiken. De hamam was traditioneel een plaats waar Marokkaanse moeders een bruid gingen zoeken voor hun zoon.

Hassak laat er in een audio-installatie een oude hamammuzikant over vertellen. “Ik denk dat conservatieve families het nog steeds zouden doen”, zegt Hassak. “Maar omdat dat ook aan het verdwijnen is, wou ik het in mijn werk documenteren.”

Een ritueel, dat Marokkaanse families ook in België in ere houden, is dat bruid en bruidegom met elk een gevolg naar de hamam trekken, om zo proper gewassen in het huwelijk te treden.

Kunstenaars 

Andere kunstenaars hebben de hamamcultuur op een andere manier vastgelegd. In een intieme ruimte van zwarte doeken worden de foto’s van Yumna Al-Arashi getoond. Zij fotografeerde wat mannelijke westerse kunstenaars al eeuwen lang begeestert: vrouwen die samen baden. “Met haar foto’s wil de kunstenares eigenlijk de lichamen van de badende vrouwen weer opeisen”, zegt Bouaissa. “Ze wil ze gaan reclaimen van die oriëntalistische westerse blik en de focus weer leggen op het pure, kwetsbare lichaam.”

Met andere woorden: tonen hoe vrouwen echt zijn, en niet zoals in de fantasie van een oude kunstenaar zoals de Franse schilder Ingres, die voor zijn Le bain turc een heleboel blote dames bij elkaar afbeeldde.

De fotograaf Mehdy Mariouch maakte dan weer beelden van wassende mannen. Wanneer we de foto’s van de mannen en de vrouwen aan een vergelijkende studie onderwerpen, valt op hoe normaal de vrouwen het lijken te vinden om zich te ontbloten. Is er daar ook een verschil? “Ik denk dat mannen in de traditionele hamams toch liever een onderbroek aanhouden”, zegt Bouaissa. “Maar vrouwen gaan helemaal naakt.”

Na een bezoek aan de tentoonstelling is het tijd om het even te gaan ontdekken. Bezoekers van de expo, kunnen naar de Lovina Spa om er een hamambeleving te krijgen. Alles hier gebeurt nog volgens de traditionele Marokkaanse recepten. Te beginnen met het wassen met zwarte zeep, om te eindigen bij de massages.

Maar ondergetekende heeft het verkeerde geslacht om de Brusselse hamam te mogen betreden. “Wacht even, op dit moment is het enkel voor vrouwen”, zegt een medewerkster aan de balie, al krijgen we wel een beperkte rondleiding. “Maar tot 18.30 uur komt er normaal geen man het badhuis binnen.”

Hammam. Steaming Stories, nog tot en met 30 maart in het Huis van Culturen, Brussel

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234