Donderdag 24/09/2020

Interview

Experte legt uit wat België van Zweden kan leren: ‘Hier overspoelen we de bevolking niet met regels’

Emma Frans, dokter in epidemiologie en wetenschapper bij Karolinska Instituut in Zweden.Beeld Niklas Nyman/Volante

Zweden ging nooit in lockdown en werd daarvoor verguisd, maar de kritiek lijkt voorbarig geweest. De curve is er onder controle en de economie minder geschaad. Wat kunnen we daaruit leren? Een gesprek met epidemioloog Emma Frans (38) van het gereputeerde Karolinska Instituut in Stockholm.

Emma Frans, dokter in de epidemiologie, werd in haar vaderland ooit de grappigste Zweed op sociale media genoemd. “Da’s overdreven”, glimlacht ze. Al steekt ze niet weg dat ze het tof vindt dat ze ooit die bijnaam kreeg. “Waarom zouden wetenschappers altijd ernstig moeten zijn? Met humor bereik je meer mensen dan met droge feiten.” Wetenschap laagdrempelig vertalen naar de massa: Frans heeft er haar levensmissie van gemaakt. Ze schreef twee boeken en werd in 2017 verkozen tot ‘Stem van het Jaar’ en tot ‘Leraar van het Volk’ in 2017 en nog eens in 2019. 

In het coronadebat in haar land is ze een prominente stem en bovendien één die genuanceerd naar de Zweedse strategie kijkt. “Ik zal nooit zeggen dat onze strategie de beste is en dat andere landen fout zitten. Er zijn bij ons ook veel mensen gestorven en het virus heeft lelijk huis gehouden, maar ik geloof wel dat Zweden een voorsprong heeft genomen op heel wat andere Westerse landen.”

Hoezo?

“De meeste Westerse landen hebben naar China gekeken en hebben die aanpak gekopieerd: een lockdown om het virus te bestrijden. In een gesloten samenleving zoals de Chinese kan dat een haalbare strategie zijn, maar in een open samenleving zoals de onze, roept dat weerstand op en vergt het veel van de bevolking. Misschien zelfs te veel. Bovendien is een exit uit zo'n lockdown niet evident. Men zegt vaak dat Zweden enkel heeft gekozen voor groepsimmuniteit of dat we de economie boven de volksgezondheid hebben geplaatst, maar dat klopt niet. Wij hebben van bij de start ingezien dat we met het virus zouden moeten leren samenleven voor een lange periode. Niet enkele maanden, maar jaren. De strijd tegen dit virus is een marathon. Zweden is nu goed voorbereid op die marathon en heeft een tempo gevonden waardoor we kunnen blijven lopen. Landen die zeer strenge maatregelen hebben genomen, zijn al sprintend aan de marathon begonnen en trappen nu op hun adem.”

Maakt u zich sterk dat Zweden het virus onder controle heeft?

“Nee. Dat kan geen enkel land zeggen. Onze curve is nu wel erg laag, we traceren nieuwe besmettingen beter dan in maart en april - toen lag het contactonderzoek bij ons helemaal in de touwen - en we testen breder. Toch zouden ook wij binnen enkele weken opflakkeringen kunnen zien zoals bij jullie of in de rest van Europa. We zien bij Zweedse jongeren al opnieuw een lichte stijging, bijvoorbeeld. Wat ik echter wel weet, is dat we in Zweden de bevolking meer perspectief kunnen bieden. Er is meer zekerheid over wat komen gaat. Iedereen weet dat er geen lockdown komt en dat de regels dezelfde zullen blijven, wat er ook gebeurt. Al sinds de eerste uitbraak in maart hanteert Zweden hetzelfde beleid. Die consistentie zorgt voor rust bij ondernemers en burgers. Zij zitten niet voortdurend met de vraag: ‘Wat als...?’”

Zijn de regels dan nooit gewijzigd?

“Amper. En voor alle duidelijkheid: we hébben regels. Op café mag je bijvoorbeeld niet aan de toog bestellen, winkels moeten het aantal klanten per vierkante meter beperken, er wordt sterk aangeraden om thuis te werken en de middelbare scholen hebben lange tijd aan afstandsonderwijs gedaan. Voor de rest doen wij wat de WHO aanraadt: handen wassen en afstand houden. Die regels zijn er echter allemaal op voorzien om de samenleving zo normaal mogelijk te houden.”

“Ik denk dat veel landen de impact van draconische maatregelen als een lockdown onderschat hebben. En ze hebben de waarde overschat, want je krijgt zeer moeilijk grip op dit virus. Zelfs met verregaande maatregelen. Kijk naar Nieuw-Zeeland. Daar heeft men de grenzen hermetisch gesloten en hadden ze meer dan honderd dagen geen besmetting, tot er vorige week plots toch weer een geval opdook. Het toont aan dat het een utopie is om dat virus helemaal uit de samenleving te bannen, toch niet zonder vaccin. Men zal zich in Nieuw-Zeeland de vraag moeten stellen: gaan we nog een volledig jaar alle grenzen dicht houden? Of zoeken we een manier om te leven met het virus?”

In België hebben we sociale bubbels van vijf personen, moeten we mondmaskers dragen op het strand en in het bos en is er een stad met een avondklok.

(verbaasd) “Mondmaskers op het strand en in het bos? Daar is geen zinnige, wetenschappelijke uitleg voor te bedenken. In Zweden woedt nu echter ook een hevig debat over die maskers. Want vergis u niet, ook hier is niet iedereen het eens met de aanpak. Er is een kamp dat vond dat we wel een lockdown moesten invoeren en die nu pleit voor het verplicht dragen van mondmaskers. In Zweden gaan we voorlopig niet overstag. Mensen mogen een mondmasker dragen, maar we hebben het niet verplicht, omdat er te weinig evidentie is dat het veel oplevert. Je zou er uiteindelijk zeer weinig besmettingen mee kunnen tegenhouden en het is toch een invasieve maatregel. Maar ik snap dat politici daar in sommige landen naar grijpen, want het toont aan de bevolking dat je ‘iets’ doet.

“Ook dat concept van die bubbels kennen we in Zweden niet. We hebben de bevolking wel aangeraden om de sociale contacten te beperken, maar we hebben daar geen getal op gekleefd. Dat lijkt mij bijzonder onpraktisch.”

Dus u kan in principe met 10 vrienden op café gaan?

“Ja, maar als ik dat hier doe, dan zou ik erop aangesproken worden. Mijn vrienden zouden zelfs weigeren om te komen, als ze wisten dat de groep te groot is. Zoiets wordt sociaal afgekeurd. Wie in Zweden op sociale media foto’s plaatst van een feestje, wordt zwaar aangepakt. Er zijn natuurlijk altijd mensen die zich niks aantrekken van wat anderen zeggen, maar voor de meerderheid is de sociale druk voldoende om geen grote feesten te organiseren of in grote groep op restaurant of café te gaan.”

“En dat is eigenlijk ook wat de Zweedse strategie beoogt: de sociale normen veranderen. We overstelpen de mensen niet met regels, maar stellen ze zelf verantwoordelijk voor hun gezondheid en die van hun medeburgers. We proberen het gedrag van de bevolking al sinds maart te veranderen aan de hand van een set duidelijke regels die we niet al te veel bijsturen. Die consistentie heb je nodig. Als je voortdurend regels verandert en afwijkt van de lijn die uitgezet was, dan zorgt dat voor verwarring. Je kan de sociale normen niet voortdurend bijsturen. En zelfs met consistent beleid, zoals bij ons in Zweden, zien we dat burgers het moeilijk hebben om hun gedrag permanent te veranderen. Vooral bij jongeren zien we mentale vermoeidheid optreden. Zij keren stilaan terug naar het 'oude’ leven. En dat terwijl we geen lockdown hebben gehad. Maar mag ik u ook eens iets vragen: wie handhaaft al die verregaande regels in België?”

De politie. Die deelt boetes uit en verwijdert mensen van het strand of andere publieke plaatsen, als ze met te veel bij elkaar zitten.

“Dat lijkt mij vermoeiend. Zowel voor burgers als voor politiemensen. Weet u, de Zweden hebben sowieso een groot gevoel voor burgerzin en ze hebben relatief veel vertrouwen in overheidsinstellingen. Als die adviezen geven of regels opleggen, dan is er een grote meerderheid die ze spontaan volgt. Dat is een voordeel in deze crisis. Onze overheidsagentschappen staan ook los van politieke druk. Ambtenaren en experten kunnen onafhankelijk beslissen. De politiek moet enkel in actie komen, als er wetten veranderd moeten worden, maar verder laten ze het corona-beleid aan de experten. Ook dat zorgt voor helderheid. Niet iedereen is het eens met Anders Tegnell (de Zweedse staatsviroloog, red.), maar er is geen kakofonie aan meningen. Er zijn uiteraard wel critici die pleiten voor strengere maatregelen, maar dat blijft een minderheid.”

Slotvraag: in Zweden gaan veel scholen volgende week volledig open. In België woedt het debat daarover volop. In Zweden ook?

“Er zijn ook bij ons leerkrachten die zich zorgen maken om besmet te geraken, maar de meeste wetenschappelijke evidentie toont voorlopig geen grote gevaren aan in scholen. Dus ik verwacht niet dat er bij ons drastische maatregelen genomen zullen worden. Grote klassen worden wel in twee gesplitst en er wordt voor oudere kinderen ingezet op afstandsonderwijs, maar verder geldt voor de scholen in Zweden dezelfde filosofie als voor de rest van het land: volg een paar simpele regels, pas je gedrag aan en wees verstandig.”

Emma Frans, dokter in epidemiologie en wetenschapper bij Karolinska Instituut ZwedenBeeld Niklas Nyman/Volante
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234