Donderdag 01/12/2022

Expert koppelt autisme los van toerekeningsvatbaarheid

Door hem als een autist te bestempelen, hopen de advocaten van Hans Van Themsche de jury ervan te overtuigen dat hij ontoerekeningsvatbaar was toen hij aan het moorden sloeg. Net zoals de burgerlijke partijen op het proces reageren ouders van autisten onthutst.

Door Barbara Debusschere

Brussel l Autisme-expert Peter Vermeulen benadrukt dat er 'absoluut geen eenduidige verbanden zijn' tussen gebrek aan sociale vaardigheden, geweld en autisme en tussen autisme en ontoerekeningsvatbaarheid.

"Het kan dat de kortsluiting in het hoofd van een autist leidt tot een woede-uitbarsting. Maar het kan ook voorkomen bij mensen die geen autisme hebben en er is geen onderzoek dat wijst op een verhoogd risico op geweldpleging bij autisme. Integendeel, omdat mensen met autisme vaak naïef zijn, zijn ze eerder makkelijke slachtoffers. Niets wijst op een verband met geweld", zegt Peter Vermeulen van het kennis- en ondersteuningscentrum Autisme Centraal.

Doordat de verdediging op het proces Van Themsche autisme aanvoert als verklaring voor zijn daden en stelt dat hij door zijn autisme ook ontoerekeningsvatbaar was, gaat dat verband nu wel plausibel klinken. Voor mensen met autisme en voor hun omgeving is dat pijnlijk.

Vermeulen: "We kregen al verschillende reacties van ouders die zich daar zorgen over maken. Er is al veel onwetendheid over en nu komt er een stempel bij: een autist is een potentiële moordenaar. Het dreigt heel erg zo'n cliché te worden dat zijn eigen leven gaat leiden."

Bij Van Themsche zou er sprake zijn van 'aspergersyndroom', een bepaalde vorm van autisme. Zijn psychiaters wijzen erop dat zijn 'hoogbegaafdheid' een van de kenmerken is. Vermeulen spreekt dat tegen. "Asperger is autisme bij mensen die niet zwak begaafd zijn. Met hoogbegaafdheid heeft dat niets te maken. Er is een heel spectrum aan vormen van autisme en het komt voor op alle niveaus van begaafdheid."

In de berichtgeving over wat de psychiaters van de verdediging aanvoerden passeren een resem oppervlakkige kenmerken de revue die moeten staven dat we in het geval van Van Themsche wel degelijk met een autist te maken hebben. Het gaat onder meer om: 'niet kunnen communiceren en sociaal functioneren maar zichzelf dat aangeleerd hebben', 'geen echte vrienden hebben', 'geen gevoelens hebben', 'van structuur houden', 'beperkte interesses hebben en daar constant mee bezig zijn (zoals gewelddadige computergames)'.

Meer specifiek zou Van Themsche volgens de psychiaters van de verdediging typisch als een autist gereageerd hebben toen hij van school vloog omdat hij betrapt werd op roken door dat 'niet te kunnen communiceren aan zijn ouders' en het probleem dan maar zelf 'op te lossen'. En "vanuit zijn autisme koos Van Themsche voor slachtoffers die voldoende van hem verschillen".

Toch waarschuwen experts dat uit die kenmerken niet per definitie afgeleid mag worden dat de beklaagde een autist is. Vermeulen: "Al die zaken kunnen wel voorkomen bij autisten, maar veel zegt dat niet omdat je de oorzaken moet kennen. Waarom is iemand teruggetrokken? Omdat hij de anderen maar niets vindt of omdat hij het erg moeilijk heeft anderen te begrijpen? Waarom houdt iemand van structuur? Omdat hij zo is opgevoed of omdat hij de wereld zonder heel veel structuur te angstaanjagend vindt? Waarom heeft iemand geen inlevingsvermogen? Omdat hij niet weet wat in anderen omgaat of omdat hij het wel weet maar het hem niet kan schelen? Enzovoort.

Het probleem met veel van de oppervlakkige kenmerken van autisme is met andere woorden dat ze niet exclusief bij autisme horen. Psychiaters moeten die tekenen aan de buitenkant dus al erg precies kunnen terugvoeren op de typische autismeproblematiek."

Om te spreken van autisme (of autismespectrumstoornis), zo zegt Vermeulen, moeten in ieder geval al van jongsaf drie kenmerken samen aanwezig zijn: een moeizame omgang met anderen, slecht zijn in sociale communicatie en stroef, rigide handelen. "Autisten hebben veel moeite met betekenis afleiden uit de context. Als ik mijn hand opsteek kan zijn omdat ik wil dat je stopt of omdat ik je groet. Datzelfde probleem duikt op als het gaat om taal interpreteren", aldus Vermeulen. "Meestal valt dat al op jonge leeftijd op, doordat een kind bijvoorbeeld taal altijd letterlijk begrijpt of altijd alleen speelt."

Autisme gelijkschakelen met ontoerekeningsvatbaarheid vindt Vermeulen eveneens kort door de bocht. "Toerekeningsvatbaarheid en autisme staan simpelweg los van elkaar. Een autist kan een delict plegen en op dat moment toerekeningsvatbaar zijn of niet. Net zoals ieder ander kan hij op dat moment weten dat wat hij doet onjuist is maar in de greep zijn van een 'onweerstaanbare dwang', of hij kan effectief niet beseffen dat wat hij doet verkeerd is. Stel dat Van Themsche een autismespectrumstoornis heeft, dan is het dus nog maar de vraag of zijn gedrag op het moment van de misdaad eenzijdig voortkwam uit die aandoening of door iets anders werd veroorzaakt. Want het is natuurlijk geen kwestie van 'of'. Iemand kan én narcistisch, autistisch en racistisch zijn."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234