Vrijdag 18/10/2019

Georgië

Ex-president van Georgië strijdt verder vanuit Nederland: "Merkel dacht niet dat vechten tegen Russen iets zou oplossen"

Michaïl Saakasjvili, oud-president van Georgië. Beeld ANP

Michaïl Saakasjvili, oud-president van Georgië, woont sinds februari in Nederland. In Georgië en Oekraïne is hij niet meer welkom, maar hij is vastberaden om, zodra het kan, terug te keren naar de regio om er af te rekenen met de "corrupte elite".

Dat de Georgische ex-president Michaïl Saakasjvili een geboren leider is, blijkt wel uit de manier waarop hij zijn gasten rondleidt. Met grote passen loopt hij een paar meter voor ze uit, duidelijk op zijn gemak. Hij woont nog geen jaar in Amsterdam, maar de Keizersgracht kent hij inmiddels als zijn broekzak. Geregeld drinkt hij een wodka-bitterlemon in een van de cafés. En in de tuin van zijn buurvrouw houdt hij interviews voor tv-stations van over de hele wereld.

Hij beschikt over de sleutel van de deur die leidt naar de ietwat vervallen, maar indrukwekkende tuin van het grachtenpand. Die staat vol met hortensia's, een fonteintje dat niet meer werkt en een stenen bank die groen is uitgeslagen. "Nederland is prachtig, de mensen zijn ontzettend aardig, maar er gebeurt hier natuurlijk helemaal niets", zegt Saakasjvili. Hij heeft naar eigen zeggen weinig inkomsten en verdient af en toe geld met praatjes die hij houdt bij denktanks, tijdens congressen en andere evenementen.

Rust is niet per se iets waarmee je Saakasjvili associeert. Hij spreekt snel, verheft zijn stem geregeld als de naam valt van de Russische president Poetin of die van zijn Oekraïense collega Porosjenko en maakt snelle gedachtensprongen. Saakasjvili leeft al jaren op adrenaline, en afgelopen jaar vormde in dat opzicht wel een hoogtepunt.

Moord

Eerst even recapituleren. Saakasjvili wordt in zijn thuisland Georgië verdacht van machtsmisbruik en is daar sinds 2012 niet meer welkom.

Voor twee zaken is hij daar veroordeeld. De eerste veroordeling dateert van januari. Hij wordt ervan beschuldigd de mannen die onder zijn presidentschap een bankmedewerker zouden hebben vermoord, onterecht gratie te hebben verleend. Afgelopen juni werd Saakasjvili opnieuw tot zes jaar cel veroordeeld omdat hij opdracht zou hebben laten geven een parlementslid van de oppositie te slaan.

"Onzin", zegt Saakasjvili over die veroordelingen. "De mensen die mij haten, zoals mijn vorige minister van defensie, hebben deze zaken aangespannen. In werkelijkheid wilden ze mij het land uit jagen."

Wie is Michaïl Saakasjvili?

Michaïl Saakasjvili (50) groeide op in de Georgische hoofdstad Tblisi. Hij studeerde in Kiev, waar hij bevriend raakte met de huidige president van Oekraïne, Petro Porosjenko. 

Na de presidentsverkiezingen van 2003 ontkedende hij de Rozenrevolutie, die eindigde in het ontslag van toenmalig president Sjevernadze. 

Saakasjvili was president van Georgië van 2004 tot 2013.

Kat-en-muisspel

Saakasjvili raakte ook verstrikt in een kat-en-muisspel met de Oekraïense autoriteiten, eindigend in een enkele rit naar Nederland waar hij leeft als stateloos burger. In zekere zin begonnen deze problemen toen de Oekraïense president Petro Porosjenko hem in 2015 vroeg het gouverneurschap op zich te nemen van de zuidelijke stad Odessa. Het was een geste.

Petro Porosjenko, president van Oekraïne. Beeld epa

In Oekraïne kreeg de Georgiër een nieuwe kans. "Niemand wilde naar Odessa. Het is een belangrijke en strategische stad aan de Zwarte Zee, maar het is er ook gevaarlijk. Odessa wordt gedomineerd door corrupte politici en de maffia is juist daar erg machtig. Drugshandel is een belangrijke bron van inkomsten. Op het moment dat Porosjenko mij vroeg daar gouverneur te worden, dreigde Kiev de controle over Odessa volledig te verliezen."

Voortvarend

Saakasjvili begon voortvarend in de stad. Hij stelde een Georgische generaal aan als hoofd van de lokale politie en een bevriende aanklager uit Georgië moest Saakasjvili helpen de stad te stabiliseren. Het mocht niet baten. Hij kreeg het aan de stok met de machtige maffia en de oligarchen, zeer rijke zakenlieden met politieke invloed, die de criminelen de hand boven het hoofd hielden. 

"Ik hoopte op hulp vanuit Kiev. Maar tot mijn verbazing steunde Porosjenko de machtige oligarchen: hij koos voor corruptie. Dat was het moment dat ik ruzie met hem kreeg. Ik voelde me verraden."

Was u teleurgesteld in Porosjenko, die toch uw studievriend was?

"Ik ben een idealist, maar ik bleek naïef. Het gaat deze mensen enkel om zelfverrijking; het gaat ze om de plek die ze innemen op de lijst van miljardairs in plaats van de plek die ze verwerven in de geschiedenisboeken.

"Het is natuurlijk nogal een uitzonderlijke situatie dat een ex-president gouverneur wordt in een ander land. Maar landen in deze regio zijn sterk met elkaar verweven. Georgië en Oekraïne kennen dezelfde problemen: machtige oligarchen, corruptie, georganiseerde misdaad en Russische beïnvloeding. Ook pakken ze zaken op dezelfde manier aan. De regio imiteert Europa, maar is het niet. Er worden verkiezingen georganiseerd, maar die zijn voor de bühne. Er is één groep die de media en politiek volledig controleert."

Woedend

Nadat Sakaasjvili in 2016 ontslag nam in Odessa, besloot hij een politieke partij op te richten in Oekraïne. Porosjenko reageerde woedend en pakte hem zijn Oekraïense paspoort af. Saakasjvili week uit naar Polen, maar weigerde de strijd op te geven. Omgeven door supporters, zijn vrouw en heel veel media, trotseerde hij de grens. Hij kreeg een tijdelijke verblijfsvergunning in Oekraïne, maar werd vorig jaar december, opnieuw omringd door veel camera's, gearresteerd op het dak van zijn appartement in Kiev.

Ook in Oekraïne loopt nu een rechtszaak tegen hem. Hij wordt ervan beschuldigd samen te spannen met de Russen door geld aan te hebben genomen van de voormalige, gevluchte president van Oekraïne, Viktor Janoekovitsj. In februari werd hij het land uitgezet en sinds die tijd woont hij in Nederland waar hij een verblijfsstatus heeft vanwege de nationaliteit van zijn Nederlandse vrouw Sandra Roelofs. 

In tegenstelling tot Saakasjvili woont zij nog in Georgië. Sinds twee jaar zit ze namens de centrum-rechtse UNM van haar man in het parlement. Politieke ambities heeft ze naar eigen zeggen niet, maar Roelofs weigert te accepteren dat Georgië richting Rusland drijft. In dat opzicht verschillen de drijfveren van man en vrouw niet veel.

Saakasjvili hoopt op een zeker moment terug te keren naar zijn thuisland of Oekraïne. In Nederland ontmoet hij geregeld oppositiegroepen uit beide landen. En in Georgië heeft zijn UNM al een presidentskandidaat naar voren geschoven voor de verkiezingen van oktober.

Waarom bent u zo vasthoudend? Uw partij in Oekraïne had geen grote achterban.

"Geen enkele politieke partij is groot in Oekraïne. Dat komt omdat de mensen politici niet vertrouwen. En niemand krijgt toegang tot de tv of andere mediakanalen zolang die geen deel uitmaakt van de machtige groep met oligarchen die het land leidt.

"Veel westerse diplomaten zijn achterdochtig over mijn drijfveren in Oekraïne (de ijdele Saakasjvili zou enkel uit zijn op macht, luidt de kritiek, red.). Maar als Oekraïne faalt, heeft Georgië geen toekomst."

U bent heel negatief over de staat van Oekraïne. De corruptie is nog nooit zo erg geweest, stelt u. Heeft de Majdan-revolutie van 2013, toen de vorige president Janoekovitsj verdreven werd, wel zin gehad?

"Het is een enorme teleurstelling, dat is duidelijk. Geen enkele belofte is waargemaakt. Porosjenko (in het Westen staat hij bekend als pro-Europees, red.) profiteert van de status quo, en van de oorlog. De chaos wakkert een nationalistisch sentiment aan waar rechtse groeperingen van profiteren. Dat is gevaarlijk, maar Porosjenko lijkt het juist te ondersteunen. Hij speelt een nationalistische kaart door de Oekraïense taal als enige te promoten (in Oekraïne spreekt een groot deel van de bevolking Russisch, maar Porosjenko introduceerde onlangs een taalwet die enkel het Oekraïens onderschrijft, red.)."

Maar Porosjenko probeert de corruptie aan te pakken. Er is een speciale rechtbank voor corruptiezaken.

"Die is er gekomen onder druk van het Westen. In ruil voor financiële steun en toenadering tot Europa moest Oekraïne hervormingen doorvoeren. Maar die rechtbank is machteloos, zo kunnen veel zaken die dienen worden teruggegeven aan het Oekraïense openbaar ministerie. En er kan beroep worden aangetekend bij een reguliere rechtbank. Vaak worden de zaken daar alsnog geseponeerd."

Waar staat Oekraïne over twee jaar?

"Om te beginnen moet het Westen veel harder optreden door sancties in te stellen tegen de corrupte Oekraïense elite, anders blijft de oorlog doorsudderen. Het probleem is dat het Westen niet doordrongen is van de ernst van de situatie. Eén miljoen Oekraïeners per jaar verlaten het land, de economie staat er desastreus voor, corruptie tiert welig. Terwijl de Brusselse bureaucraten zeggen: We geven toch hulp en we adviseren. Kijk, we boeken vooruitgang. Maar dat is wensdenken, het is een zinloze opmerking. Porosjenko heeft mij weleens gezegd: 'Brussel is als een vogel. Je moet hem steeds een klein beetje voeren, niet te veel. Het zijn bureaucraten, geef ze een klein beetje hun zin.'"

"Janoekovitsj (de voormalige president die uiteindelijk geen verdrag tekende met de Europese Unie, red.) was ook corrupt, maar hij probeerde dat tenminste nog te verbergen. Hij stopte zijn zakken vol door deals te maken achter de schermen. Bij Porosjenko gebeurt het allemaal in het openbaar. Neem een van de belangrijkste zakenmannen van Oekraïne, Rinat Achmatov. Zijn bedrijf heeft een oliemonopolie in het land. In overleg met Porosjenko stelt hij de prijzen vast."

U stelt al heel lang dat het Westen zich veel resoluter moet opstellen in de regio. Het beleid van de vorige Amerikaanse president verafschuwde u. Waarom?

"Volgens Obama viel de regio onder de Russische invloedssfeer. Ook voor Oekraïne wilde hij de wapens niet oppakken. Het is één ding om het niet te willen, maar door het hardop uit te spreken, zeg je: reken niet op ons.

"We hebben gezien wat het resultaat was van die opstelling: de hele regio kwam onder leiding van mannen die zich verbonden voelden met Rusland."

Heeft dat met Obama te maken? De regio is toch altijd verdeeld geweest?

"Dat is inderdaad wat het Westen vaak zegt, maar dat is niet waar. Zeker Oekraïne is gefocust op Europa. De inwoners gaan massaal naar Europa om daar geld te verdienen. Alleen al in Polen wonen drie miljoen Oekraïners. Het Westen mist echt een historische kans om van Oekraïne een succesvol land te maken."

Het is niet de eerste keer dat u zich in de steek gelaten voelt door het Westen. Tijdens uw presidentschap in 2008, toen er een korte oorlog uitbrak tussen Rusland en Georgië, was u teleurgesteld in onder meer de Amerikanen. Die oorlog luidde uw ondergang in. Heeft u toen niet uw hand overspeeld?

"Weer zo'n misvatting. De propaganda van destijds dat Georgië zich schuldig had gemaakt aan die oorlog en dat ik zou vallen voor provocatie, klopt gewoon niet."

Het raakt Saakasjvili duidelijk. Hij verheft zijn stem en slaat met zijn vuist op tafel: "Wat zou u doen als een klein land met een kleine troepenmacht aangevallen zou worden?"

De oorlog brak destijds uit toen het Georgische leger in de opstandige Georgische provincie Zuid-Ossetië het gezag probeerde te herstellen. De Russen grepen in en bezetten delen van Georgië.

"De Russen vielen ons van alle kanten aan op een zeer strategisch moment, want een deel van ons leger was op vakantie en een ander deel zat in Irak. Ik stond op het punt om met mijn gezin naar de olympische zomerspelen in Peking te vertrekken toen ik werd teruggeroepen. En het Westen keek toe, want Georgië is tenslotte maar een klein land. Net als vier jaar geleden toen de Russen de Krim annexeerden. Niemand deed iets. Toen ik Merkel tijdens de oorlog in Georgië zei: 'Angela, ze komen', antwoordde ze: 'Vechten of nietsdoen, het maakt niets uit. Het resultaat is hetzelfde'. Dat is dus de benadering in het Westen: het maakt niets uit wat we doen, het gebeurt toch wel."

Hoe ziet u de toekomst?

"We moeten toe naar een vorm van directe democratie en daar zet ik mij voor in. Ik stel me voor dat er in mijn regio een soort Zwitsers model wordt geïntroduceerd waar de bevolking zich over verschillende onderwerpen per referendum uitspreekt. En met de technische ontwikkelingen moet zo'n model heel gemakkelijk te introduceren zijn.

"Je verlost je zo van de revoluties die keer op keer de kop opsteken en bovendien kunnen de corrupte elites niet meer ongestoord hun gang gaan. Verkiezingen zijn niet meer genoeg om hun machtspositie veilig te stellen, ze worden telkens afgerekend op hun beleid. In Georgië probeer ik een referendum over deze nieuwe kiesmethode van de grond te krijgen. Mijn vrouw treft al de eerste voorbereidingen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234