Donderdag 21/11/2019

Even geen oorlog, de koers komt

In één bocht doorkruist de Tour vandaag de ziel van het Brabantse Meensel-Kiezegem. Het dorp is gek van de koers, maar bevangen door een pijnlijk verleden. Terwijl Eddy Merckx in zijn geboorteplaats wordt gehuldigd, zoeft het peloton langs het kerkhof van deportatieslachtoffers.

"We hadden geen geld, wel een sterk verhaal." Terwijl Antwerpen 800.000 euro neertelde voor de start van een Tourrit, moest Theo Vanderhaegen (51) het hebben van een grote portie idealisme en enthousiasme. Hij moest en zou de Ronde van Frankrijk naar Meensel-Kiezegem krijgen.

Het was het ideale excuus om Eddy Merckx eindelijk ook een monument te geven in zijn geboortedorp. "Aan zijn geboortehuis hangt niet eens een gedenkplaatje." Vorige maand vierde Merckx zijn zeventigste verjaardag: een extra argument.

En zo komt het dat het parcours werd omgelegd, zodat de renners vandaag voor de kerk van Meensel passeren. Daar mag Merckx vanmiddag zijn eigen standbeeld onthullen, in het bijzijn van collega-Tour-legende Bernard Hinault. In het aanpalende café Boerenhof bereiden ze zich alvast voor op een volkstoeloop van meer dan drieduizend man.

Maar: Merckx is geboren in Kiezegem, niet in Meensel. "Ik heb nog gevraagd om de koers langs zijn geboortehuis te laten passeren", zegt Vanderhaegen. "Maar zo ver heb ik de organisatie niet gekregen." Want, hoewel beide dorpen vrijwel altijd in één adem worden genoemd, hebben ze het liefst zo weinig mogelijk met elkaar te maken. Dat heeft alles te maken met wat het 'drama van Meensel-Kiezegem' is gaan heten. Kiezegem stond in Wereldoorlog II bekend als een 'zwart dorp', Meensel was een haard van verzet. Het leidde tot een van de pijnlijkste hoofdstukken uit de vaderlandse oorlogsgeschiedenis. In de zomer van 1944 werden 91 mannen gedeporteerd als vergeldingsactie voor de moord op een collaborateur.

Als het peloton afdraait aan de kerk en het pas ingehuldigde Merckx-monument, zoeft het voorbij het herinneringskerkhof voor de slachtoffers. De hele ziel van het dorp samengebald in één Tour-bocht: het pijnlijke oorlogsverleden en de passie voor de koers.

Zwarte tak van de familie

Eerst de koers. Nergens meer wielerwedstrijden, van juniors tot amateurs, dan in het Hageland. Nergens meer wielergekken ook. Geen wonder dat Merckx hier larger than life is. Want hoewel hij voor zijn eerste verjaardag in 1946 verhuisde naar Brussel, bleef hij nog vaak naar zijn geboortestreek terugkeren. Na het standbeeld in Meise moest hier dus een tweede volgen.

Hier reed hij zijn eerste wedstrijd. Aan de kerk van Meensel gooide Eddy als dertienjarige met volle overtuiging de handen in de lucht, nadat hij een leeftijdsgenootje klopte in de sprint. "Alleen was hij al een ronde gedubbeld", buldert Jef Pittomvils (66), de neef van Merckx. "Later won zijn zoon Axel zijn allereerste koers hier."

Op de Blereberg, een helling in aanloop naar Meensel, is het asfalt van boven tot onder vol geschilderd met de naam van 's lands grootste. In het knalgeel, of wat dacht je? Een bergje dat trouwens geen onbekende is voor Chris Froome. Als prille belofte woonde hij een jaar lang aan de voet. De bevindingen van Froome, die vandaag aan zijn vroegere woonst passeert? "Veel putten in de baan", zegt Vital Craeninckx.

Hij is een koersfanaat, reed tien keer de Ronde van Vlaanderen voor amateurs en beklom verschillende keren de Mont Ventoux. Maar hij is ook de man achter stichting Meensel-Kiezegem '44. Zoals gezegd: de koers en de oorlog zitten hier bij iedereen in het bloed. Hij houdt zich bezig met de herinnering van de deportatie, waarvan ook zijn oom het slachtoffer werd. Hij heeft zelfs een museumpje opgericht.

"Bijna elke bezoeker stelt me de vraag wat de rol was van de familie Merckx", vertelt hij. Een van de hoofdrolspelers bij de collaboratie was Gaston Merckx, de neef van Eddy's vader. "Maar dat was de 'zwarte tak' van de familie. Eddy had daar weinig of niets mee te maken."

Maar waarom verhuisde diens familie dan? Een vlucht voor het eigen verleden? "Om commerce te gaan doen in Brussel, zoals zovelen destijds." Iedereen in het dorp kent en geeft het antwoord. Alleen het feit dat Merckx uit Kiezegem komt, maakt hem al verdacht. Ten onrechte dus.

Meer nog: twee ooms langs moeders kant, de Pittomvils, werden meegenomen naar de kampen in Duitsland. Jef Pittomvil: "Mijn vader, de nonkel van Eddy, vertrok als een reus van 110 kilogram. Hij kwam terug als een skelet van 38 kilogram. Alleen door zijn sterke gestel heeft hij de oorlog overleefd."

Een andere nonkel, Jef, overleed. "Voor de oorlog deed hij ook eens mee aan de koers. Nooit had hij getraind, hij nam een damesfiets en reed iedereen verloren." De wielergenen van Eddy? "Zeker van de Pittomvils", zegt Jef. "Zijn goed karakter ook trouwens. Eddy's tweede naam is trouwens ook Jef."

En dan, nadrukkelijk: "Maar schrijf alstublieft niet te veel over de oorlog." Toen Maurice De Wilde in 1988 een van zijn beruchte documentaires over de collaboratie in het dorp maakte, bleken de wonden lang niet geheeld. "Veel mensen waren er weken niet goed van", zegt Vital Craeninckx. " Jef Pittomvils' mening is directer: "Het waren allemaal leugens."

Koning Boudewijn

Ook Theo Vanderhaeghen, bezieler van de Tour-doorkomst, was bezorgd over het oorlogsverleden. "In dit dorp kent iedereen iedereen, dan let je best op je tellen. Ik heb de mening gevraagd van Gust Craeninckx (66)." Dat is de directe afstammeling van een van de belangrijkste verzetsleiders, en daardoor een belangrijke stem in het lokale leven. "Hij was meteen pro." Eén negatieve reactie heeft hij gekregen, via Facebook. "Waarom we die collobarateurszoon een standbeeld geven? We hebben het zo gelaten."

De scheidslijn begint te vervagen. Veel van de betrokkenen zijn overleden, ook zijn er heel wat mensen van buitenaf komen wonen. Toch is de tegenstelling nog niet volledig verleden tijd. "Waarom is de KLJ nog niet samengegaan? Twee jeugdbewegingen in een strontdorp van een paar duizend inwoners?", vraagt Pittomvils zich af.

Toen koning Boudewijn eind jaren 80 was uitgenodigd voor een herdenking van de slachtoffers, zou hij eerst alleen langskomen in Meensel, niet in het 'foute' Kiezegem. De vergelijking is geforceerd, maar ook nu blijft het 'zwarte dorp' verstoken van het feest. Jef: "Alstublieft, laat het rusten."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234