Vrijdag 03/12/2021

'Europese landen als België hebben een dubbel gelaat'

Salil Shetty, secretaris-generaal van Amnesty, ontmoette gisteren buitenlandminister Didier Reynders (MR). De omstreden meegaandheid van België inzake Saudi-Arabië bleef niet onbesproken. 'Omwille van de oliebelangen kan dat land nog steeds enorme druk uitoefenen.' Koen Vidal

Niet zonder trots loodst Salil Shetty ons door het gerenoveerde Londense hoofdkwartier van Amnesty International. Zes jaar geleden gaf dit gebouw aan Easton Street nog een stoffige, wat oubollige indruk. Maar sinds de komst van Shetty in 2010 sneuvelden talloze muren, kwamen er frisse kleuren en landschapsbureaus. "Maar de meeste Amnesty-onderzoekers werken niet in Londen maar vanuit een van onze vijftien wereldwijde hubs", zegt de nu 56-jarige Indiër. "Onze kantoren bevinden zich tegenwoordig in de frontlinie van mensenrechtenschendingen en veel van onze onderzoekers komen uit diezelfde regio's. De staf is internationaler dan ooit, veel vrouwelijker ook. Gedaan is de tijd dat we vanuit Londen een Europeaan parachuteerden om ergens in Afrika, Azië of Zuid-Amerika over wandaden te rapporteren."

We zijn een dag na de Franse verkiezingen. Shetty is opgelucht over het resultaat maar voegt er meteen aan toe dat hij zich grote zorgen blijft maken over de internationale doorbraak van het extreemrechtse populisme.

"De standpunten van Marine Le Pen zijn duidelijk in strijd met de menselijke waardigheid en haar succes is verontrustend. Tegelijk is het belangrijk om vast te stellen dat zoveel Fransen de basiswaarden van hun land trouw zijn gebleven: vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid. Het resultaat van de Franse verkiezingen zal ervoor zorgen dat de gevaarlijkste aspecten van het extreemrechtse gedachtegoed niet tot het regeerbeleid zullen doordringen. Maar onder die oppervlakte zit natuurlijk wel een uitdaging die de andere partijen niet langer voor zich uit kunnen schuiven: ze zullen het diepe ongenoegen dat bij veel mensen leeft op een beschaafde manier moeten aanpakken.

"Dat geldt trouwens niet alleen voor Frankrijk. Ook in andere landen zien we extreemrechtse populisten en autocraten opstaan: Trump in de VS, Erdogan in Turkije, Orban in Hongarije, Duterte op de Filipijnen. Allemaal teren ze op de bekommernissen van de bevolking."

"Veel van die bekommernissen vinden wij trouwens legitiem. Je zou zelfs kunnen zeggen dat Amnesty de basisanalyse van de populisten deelt. Wij zeggen al jaren dat ongelijkheid een bron van conflict en sociale spanningen is. Wij hameren al bijzonder lang op het belang van deugdelijk beleid dat de economische en sociale ontwikkeling van iedereen bevordert. Net als de populisten vinden wij dat het huidige systeem niet werkt. Je kunt niet langer aanvaarden dat de mondialisering de bevolking opdeelt in winnaars en verliezers."

Interessant dat Amnesty de basisanalyse van de populisten deelt.

Shetty: "Maar qua oplossingen staan we natuurlijk diametraal tegenover elkaar. De populisten hanteren het eeuwenoude recept van verdeel en heers. Ze creëren 'een wij en een zij' en als blijkt dat hun beleid niet voor verbetering zorgt, schuiven zij de schuld daarvoor in de schoenen van een zondebok. In India zijn de Pakistanen de zondebok, in Europa zijn het de vluchtelingen en in andere landen de holebi's."

Voorlopig lijken de populisten succesvoller dan organisaties als Amnesty International om aanhangers te overtuigen en aan te trekken. Extreemrechts zit in de lift, uw organisatie wordt in de hoek geduwd.

"Hun aanvallende boodschap van haat, angst en verdeeldheid staat garant voor een kortetermijnsucces. Boodschappen van hoop en solidariteit zijn moeilijker te verkopen."

Maar als uw organisatie deze ideeënstrijd wil winnen, dan zult u toch de harten van mensen moeten zien te veroveren. Hoe wilt u dat doen?

"Momenteel is het een ongelijke strijd. Populisten beloven zaken die onrealistisch zijn en verpakken die in een scherpe tweet. Iedereen weet dat Trump zijn muur met Mexico nooit zal bouwen, maar toch slaat die boodschap aan bij miljoenen mensen. Moeilijk te begrijpen, maar toch is het zo. Onze antwoorden op die loze beloftes zijn vaak lang en ingewikkeld omdat wij rekening moeten houden met de ingewikkelde realiteit en nuances. Wanneer wij onze mening klaar hebben, staat Trump al tien tweets verder en is hij allang een andere belofte aan het hypen.

"Wij moeten onze standpunten eenvoudiger en scherper leren communiceren zonder dat we onze boodschap laten verwateren. En we moeten ook leren praten met die mensen met wie we zelden praten. Want wij hebben de neiging om alleen om te gaan met de mensen die het al eens zijn met ons; zeg maar de typische The Guardian-lezer die we eigenlijk niet meer hoeven te overtuigen. We moeten meer voeling krijgen met de groep die nog geen natuurlijke affiniteit heeft met ons. Daar zijn we nog niet goed in."

Dat is een eerlijk antwoord. Zijn er bepaalde politici die u op dit vlak inspireren?

"Momenteel zie ik veel politici die extreemrechts proberen tegen te houden met recepten die al even populistisch zijn. Bij de Nederlandse verkiezingen lieten de mainstreampolitici hun boodschap verwateren. Ik zou dat nooit doen. Want dit zijn tijden waarin de wereld door een enorme crisis gaat en het is niet het moment om op je waarden en principes toe te geven. In Nederland is extreemrechts misschien niet aan de macht gekomen, maar zij die wel aan de macht kwamen hebben toegegeven op hun principes. Heel problematisch. En het valt nog te bekijken hoe Angela Merkel dit gaat oplossen. Lange tijd hield zij vast aan haar principes, maar naarmate de verkiezingen in Duitsland naderen, begint ook zij op haar waarden in te binden.

"Terwijl het ook helemaal anders kan. Kijk naar de Canadese premier Justin Trudeau. Canada kwam uit een periode van negen jaar conservatief en populistisch beleid door Stephen Harper. In zekere zin was Harper een voorganger van Trump. Maar Trudeau heeft de verkiezingen gewonnen door duidelijk te stellen dat Harpers waarden niet die van Canada waren. 'Canada staat voor iets', zei Trudeau, 'Canada staat voor essentiële principes die we nooit mogen opgeven, waarop we trots mogen zijn en waarvoor we moeten blijven strijden.' Hij heeft de bevolking daarvan kunnen overtuigen en heeft zo de verkiezingen gewonnen. Macron heeft dat in Frankrijk ook gedaan, maar nu moeten we nog even afwachten hoe zijn beleid zal uitdraaien."

Hebt u soms niet de indruk dat Trump, Orban en co. een nieuwe wereldorde aan het uitbouwen zijn? Weg van de liberale rechtsstaat naar een systeem waarbij mensenrechten, vluchtelingenconventies en vrijheden ondergeschikt zijn aan pragmatisme en het programma van de leider?

"Dat gevaar is er zeker, lees er het Amnesty-jaarrapport maar op na: uit onze analyse blijkt dat 23 landen zich vorig jaar schuldig maakten aan oorlogsmisdaden, 22 regeringen waren verantwoordelijk voor de moord op mensenrechtenrapporteurs en minstens evenveel landen stuurden vluchtelingen terug naar gevaarlijke plaatsen. En als je kijkt naar het werk van de VN-Veiligheidsraad: die zou voor vrede en veiligheid moeten zorgen, maar sommige leden lijken vooral in oorlog en onveiligheid geïnteresseerd. En toch: we mogen het ook niet te zwart zien.

"Nogmaals, kijk naar Frankrijk waar veel kiezers wél opstonden om hun rechten te beschermen. Kijk ook eens naar het piepkleine Gambia. Wie een jaar geleden zou beweerd hebben dat die knettergekke dictator Yahya Jammeh door zijn bevolking op vreedzame wijze van de macht zou worden verdreven - niemand zou het geloofd hebben. Nog een belangrijk voorbeeld: Trumps inreisverbod voor mensen uit bepaalde moslimlanden is tegengehouden door de rechtbanken. Veel Amerikanen hebben de rechtsstaat misschien veel te lang als iets evidents beschouwd. Maar nu zien ze hoe belangrijk en essentieel het is om onafhankelijke rechters te hebben die niet zomaar door een president onder druk kunnen worden gezet.

"Mijn conclusie: er is wel degelijk een wereldwijde mensenrechtencrisis aan de gang, maar wees niet te defaitistisch - ook het verzet neemt toe. We merken dat aan onze eigen acties. Sinds de verkiezing van Trump is het aantal Twitter-volgers van Amnesty in de VS gestegen van 1 naar 3 miljoen. Onze wereldwijde 'Schrijf ze vrij-actie' van december leverde 4,6 miljoen brieven op. Dat zegt niet alles, maar het is toch significant."

Hoe kijkt u naar West-Europese landen als België? Mensenrechten lijken centraal te staan maar tegelijk worden aan de grenzen van Europa hoge hekken opgetrokken. Trump is niet de enige die muren bouwt.

"Europa heeft een dubbel gelaat. Ja, er is een krachtig mensenrechtendiscours maar tegelijk compromitteert Europa zich op drie vlakken: vluchtelingen en migranten, antiterreur en respect voor persoonsgegevens. Die drie dossiers worden bovendien op een zeer ongezonde manier met elkaar vermengd. Zo gaan bepaalde maatregelen van gegevensonderzoek veel te ver. Amnesty is er natuurlijk niet tegen dat een overheid op basis van duidelijke aanwijzingen en binnen het kader van de rechtsstaat een staatsgevaarlijk individu opspoort. Wel verzetten wij ons tegen technieken van massatoezicht die de privacy schenden.

"We stellen ook vast dat het repressieve beleid inzake migratie en antiterreur vooral gericht is tegen moslims. Op die manier wordt het huidige beleid eigenlijk een verlengstuk van de populisten, die niet liever doen dan verwarring scheppen tussen migranten en terroristen. Als je zonder enig bewijs blijft zeggen dat vluchtelingen onze veiligheid in gevaar brengen, gaan veel mensen dat op den duur ook geloven.

"Ik blijf me toch wel verbazen over de zienswijze van veel Europeanen op de vluchtelingencrisis. Amnesty zegt niet dat de EU haar grenzen zomaar moet openen. We zijn voor een ordelijke oplossing van het vluchtelingenvraagstuk waarbij elk land zijn verantwoordelijkheid neemt. Maar we weten allemaal dat Europa meer kan doen. We kunnen niet van de Libanezen verwachten dat ze zoveel Syrische vluchtelingen blijven opnemen. Een op de vier miljoen inwoners is daar vluchteling. En we kunnen ook niet blijven aanvaarden dat zoveel mensen verdrinken. Wist u dat er in 2016 meer mensen zijn verdronken in de Middellandse Zee dan het jaar daarvoor? Vijfduizend mensen. En toch blijft Europa zijn vluchtelingenbeleid gewoon voortzetten.

"Hoe anders zou het zijn als die drenkelingen geen Afrikanen en mensen uit Midden-Oosten waren maar Europeanen. Of neen, stel dat er morgen vijf Belgen op de Middellandse Zee zouden verdrinken. België zou zijn vluchtelingenbeleid helemaal omgooien. Maar ach, het zijn maar Afrikanen. Blijkbaar is dat minder erg."

In België is er veel ophef over het feit dat onze regering de Saudische kandidaat voor de VN-vrouwenrechtencommissie steunde. Economische belangen primeerden blijkbaar op mensenrechten. Wat denkt u daarover?

"Dit toont opnieuw dat dubbele gelaat van Europa. Als het over relaties met Saudi-Arabië gaat, compromitteren westerse landen zich al vele jaren en Amnesty heeft dat al meermaals aangeklaagd. Omwille van de oliebelangen kan Saudi-Arabië nog steeds enorme druk uitoefenen op landen als België. Het feit dat de Waalse wapenindustrie zo afhankelijk is van de Saudi's maakt het probleem nog groter. België is trouwens niet het enige land dat zo handelt. Ook het Verenigd Koninkrijk verkoopt wapens aan Saudi-Arabië en stelt zich meegaand op tegenover Riyad. Vandaar dat we als Amnesty ook moeten opletten om westerse landen zomaar als partners inzake mensenrechten te beschouwen. Omwille van de economische belangen worden mensenrechten al te vaak vergeten."

Bezoekt u eigenlijk ooit wel eens een land waarvan u zegt: 'Ah mooi, hier staat ze al heel ver inzake mensenrechten'?

"Niet echt. Disneyland misschien."

Juist.

"Je zou kunnen zeggen dat de Scandinavische landen het niet slecht doen. Maar ik was laatst in Denemarken en hun houding ten aanzien van vluchtelingen is toch wel choquerend: verregaande beperkingen qua familiehereniging, dreigementen om bezittingen van asielzoekers in beslag te nemen. Maar we mogen ons niet altijd blind staren op het werk van regeringen. Ik ben heel hoopvol over de manier waarop gemeenschappen en burgerbewegingen de mensenrechten momenteel aan het afdwingen zijn. Het afgelopen jaar waren er meer protesten dan ooit te voren: manifestaties in Afrika, holebiprotesten over de hele wereld, de vrouwenmars in Washington. Nog nooit is er zoveel gesproken over mensenrechten. Burgers toetsen het wanbeleid van hun regeringen af aan de mensenrechten en steeds meer burgers beseffen dat hun veiligheid en hun welzijn erop vooruitgaat als fundamentele rechten gerespecteerd worden. Het verzet neemt toe en dat is een evolutie die niet te stoppen is."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234