Donderdag 26/05/2022

AchtergrondEuropese politiek

Europese arbeiderspartijen durven weer te dromen: is de sociaaldemocratie uit de dood herrezen?

Jonas Gahr Støre van de Noorse Arbeiderspartij (tweede van rechts) en consorten juichen bij het zien van de resultaten van een exitpoll.  Beeld AP
Jonas Gahr Støre van de Noorse Arbeiderspartij (tweede van rechts) en consorten juichen bij het zien van de resultaten van een exitpoll.Beeld AP

Ook in Scandinavië en Zuid-Europa hebben progressieve partijen de wind in de rug. Het oprakelen van klassieke sociaaleconomische thema’s blijkt een winnende strategie. Toch moeten de jubelberichten enigszins worden gerelativeerd.

Peter Giesen

“De sombere voorspellingen voor de sociaaldemocratie zijn verkeerd gebleken”, jubelde de Spaanse europarlementariër Iratxe Garcia Pérez na de verkiezingszege van de SPD in Duitsland. “In plaats daarvan zien we een grote golf van steun voor progressieve politiek in Europa.” In de Duitse krant Die Zeit schreef columnist Mark Schieritz zelfs over een “mogelijk begin van een nieuw politiek tijdperk: het sociaaldemocratische decennium”.

Eerder deze maand wonnen de sociaaldemocraten de verkiezingen in Noorwegen, waardoor straks alle Scandinavische landen weer een linkse premier hebben. Ook in Zuid-Europa is centrumlinks terug: Spanje en Portugal worden geleid door een sociaaldemocratische premier. “Tegen de Europeanen zeg ik dat de sociaaldemocratie een grote toekomst heeft, omdat zij een groot heden heeft en daar is Spanje een voorbeeld van”, zei de sociaaldemocratische leider Pedro Sánchez na zijn overwinning in 2019. En nu heeft centrumlinks gewonnen in Duitsland, het oerland van de sociaaldemocratie, het grootste en machtigste land van Europa.

Maar zoals de berichten over de dood van de sociaaldemocratie wellicht een beetje overdreven waren, moet ook het nieuws van haar herrijzenis enigszins worden gerelativeerd. Niet heel Europa kleurt rood. De ooit zo machtige Franse socialisten, de partij van Jean Jaurès en François Mitterrand, werden bij de laatste verkiezingen weggevaagd, net als de PvdA in Nederland.

Winnen met historisch lage scores

Bovendien winnen de sociaaldemocraten met historisch lage scores. De SPD kreeg zondag 25,7 procent van de stemmen, terwijl zij in de jaren 70 boven de 35 procent scoorde, in 1972 zelfs 41,4 procent met lijsttrekker Willy Brandt. In Noorwegen haalde de Arbeiderspartij 26,3 procent, het op een na slechtste resultaat uit haar geschiedenis. De Zweedse socialisten werden in 2018 de grootste partij met de slechtste score die zij ooit geboekt hadden: 28,3 procent. In de jaren 70 en 80 kwamen zij gemakkelijk boven de 40 procent uit.

De tijd van de grote volkspartijen is voorbij, niet alleen voor de sociaaldemocraten, maar ook voor hun christendemocratische rivalen. In een gefragmenteerd landschap kan een lijsttrekker die de juiste snaar raakt opeens de verkiezingen winnen, met percentages die niet zo lang geleden als een enorme nederlaag zouden zijn ervaren. Die winst kan ook zo weer verdwijnen: in 2012 haalde Diederik Samsom nog 19,5 procent voor de PvdA.

Maar toch: voor een stroming die zo vaak met messcherpe analyses op sterven na dood is verklaard, maken de sociaaldemocraten het momenteel heel redelijk. De verklaring voor die opleving verschilt per land. In Spanje en Portugal kunnen de sociaaldemocraten nog altijd rekenen op een omvangrijke achterban uit de arbeidersklasse, maar in Noord-Europa stemmen lager opgeleide kiezers veelal op populistische partijen. De Deense sociaaldemocraten proberen lager opgeleiden terug te winnen met een keihard immigratiebeleid. De regering van de sociaaldemocratische premier Mette Frederiksen wil erkende vluchtelingen terugsturen naar Syrië, omdat het land inmiddels weer veilig zou zijn. Ook wil zij asielzoekers opvangen in landen buiten Europa. Gesproken wordt over Rwanda. “We kunnen niet nul asielzoekers beloven, maar we kunnen er wel naar streven”, zei Frederiksen. De strategie werkt, in vrij bescheiden mate. Bij de laatste verkiezingen liep 12 procent van de kiezers van de populistische Dansk Folkeparti over naar de sociaaldemocraten, 15 procent naar nieuwe, nog radicalere rechtse partijen en 17 procent naar centrumrechts.

Het is de vraag of het Deense recept zich gemakkelijk laat kopiëren. In veel landen dreigen kiezers uit de middenklasse af te haken als de sociaaldemocraten zulke harde maatregelen tegen immigratie nemen.

Olaf Scholz beleefde een gelukkige verkiezingsdag in Duitsland.  Beeld Britta Pedersen/dpa
Olaf Scholz beleefde een gelukkige verkiezingsdag in Duitsland.Beeld Britta Pedersen/dpa

Campagne met klassieke sociaaleconomische thema’s

In de coronacrisis werden identitaire kwesties als immigratie naar de achtergrond gedrongen. Daardoor konden de Duitse en Noorse socialisten campagne voeren op klassieke sociaaleconomische thema’s. Olaf Scholz heeft gewonnen, omdat hij weer politiek voor de ‘niet zo heel bevoorrechte klassen’ durfde te bedrijven, zei de Duitse schrijver Juli Zeh tegen radiozender Deutschlandfunk. Hij bracht ‘heel duidelijk en onversleuteld klassieke sociaaldemocratische posities naar voren’, zoals een verhoging van het minimumloon. Scholz probeerde ook het gevoel van miskenning bij lager opgeleiden weg te nemen, schreef de Oostenrijkse econoom Dalia Marin in een column voor Project Syndicate, met slogans als ‘Sociaal beleid voor jou’ en ‘Respect voor jou’.

De Noorse socialisten voerden campagne met de leuze ‘Nu is het de beurt aan de gewone mensen’. Ook zij streden voor klassieke punten als een betere bescherming voor werknemers en belastingverhoging voor de hoge inkomens.

Corona heeft de sociaaldemocraten in de rug geblazen, meende de Noorse parlementariër Anniken Huitfeldt. De staat speelt weer een grotere rol, “mensen vragen om gemeenschappelijke oplossingen voor hun welzijn”, aldus Huitfeldt in de Financial Times.

De sociaaldemocratische partijen staan nog altijd voor grote structurele problemen. Hun succes was altijd gebaseerd op een alliantie tussen de arbeidersklasse en de middenklasse. Tegenwoordig kiezen veel lager opgeleiden voor de populisten, terwijl hoger opgeleiden naar de groenen gaan. Wie arbeiders probeert terug te winnen, verliest de stedelijke middenklasse, en omgekeerd. Bovendien zien jonge kiezers de sociaaldemocraten als iets voor hun ouders, zoals in Duitsland weer bleek.

Niettemin suggereert het succes van Olaf Scholz dat een terugkeer naar klassieke sociaaleconomische thema’s de beste strategie is. Door alle golfbewegingen heen zal de roep om sociale rechtvaardigheid altijd blijven bestaan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234