Dinsdag 15/10/2019

Migratie

"Europees akkoord met Libië zorgt voor meer moorden en folteringen"

Dokter Pietro Bartolo. Beeld Tim Dirven

Al bijna dertig jaar staat dokter Pietro Bartolo dagelijks aan de kust van Lampedusa om gestrande vluchtelingen te verzorgen en bodybags naar het dodenhuis te dragen. "De Libische vluchtelingenkampen zijn concentratiekampen. Mensen worden er vermoord en levend gevild."

Al die jaren was Pietro Bartolo de enige arts die op Lampedusa vluchtelingen verzorgde. Hij zag meer dan 300.000 mensen op de stranden van het Italiaanse eilandje arriveren. Ze waren in overvolle sloepen en rubberboten vanuit Libië vertrokken – op de vlucht voor oorlog, armoede en de onmenselijke praktijken van mensensmokkelaars.

“Elke nacht is een nachtmerrie”, zegt Bartolo. "Want veel van die gestrande mensen zijn er slecht aan toe: onderkoeld, gewond, bewusteloos, in shock. Sinds enkele jaren arriveren mensen ook met verschrikkelijke brandwonden, vooral vrouwen en kinderen. Het zijn zij die in het midden van de rubberboten zitten waar zich vaak een plas van benzine en zout water vormt. Als je daar urenlang in moet zitten, loop je zonder het te beseffen de verschrikkelijkste brandwonden op die onherstelbaar zijn.”

De 61-jarige arts probeert zoveel mogelijk mensen weer tot leven te wekken. Soms letterlijk. Ooit haalde hij een jonge vrouw uit een lijkzak van wie iedereen dacht dat ze al dood was. Maar Bartolo voelde nog een zwakke polsslag en slaagde erin om de Sudanese dame te reanimeren. “Telkens opnieuw blijf ik zoeken naar het kloppen van bloed in een pols”, zei hij daarover in het verleden. “Iedere keer opnieuw, al bijna dertig jaar lang.”

Helaas slaagt Bartolo er lang niet altijd in om drenkelingen te redden. Het enige wat hij dan nog kan doen is een DNA-staal en foto’s van het stoffelijk overschot nemen. In de hoop dat hij daarmee familieleden in het verre Afrika kan verlossen van de twijfel over het lot van een vermiste zoon, dochter of geliefde.

Bartolo ontvangt deze week een eredoctoraat van de VUB. Wanneer we hem feliciteren, lacht hij bescheiden en zegt hij meteen dat dit in de eerste plaats een eerbetoon is voor de zesduizend inwoners van Lampedusa. “Ik ben vooral blij voor mijn medeburgers. Want de mensen van Lampedusa zijn bijzonder. In de hele geschiedenis van het eiland hebben ze nooit mensen geweigerd of weggestuurd. Op Lampedusa is er niet enkel structurele hulp van de overheid en hulporganisaties, mensen nodigen de vluchtelingen vaak uit om een tijd in hun huis te wonen. Die solidariteit zit in onze genen. Een groot verschil met bepaalde Europese landen die hun grenzen sluiten en waar de inwoners niet bereid zijn om te helpen. De mensen van Lampedusa hebben het DNA van de gastvrijheid in zich en ik hoop echt dat wij dat als een epidemie over de rest van Europa kunnen verspreiden.”

Hoe verklaart u die gastvrije traditie?

Bartolo: “De bewoners van Lampedusa hebben een zeer direct contact met vluchtelingen. Ze zien de miserie, ze verzorgen de gewonden en ze vinden de doden op het strand. Deze menselijke tragedie speelt zich af voor hun ogen. En telkens als ze een vluchteling opvangen in hun eigen huis, ontstaat er uiteraard een hechte menselijke band.

“Dat is natuurlijk een heel andere relatie dan de meeste Europeanen die ver afstaan van de vluchtelingen. Zij krijgen enkel indirecte informatie via de media. Hun beeld wordt vaak vertroebeld door bepaalde politici en door wat ik mediaterroristen noem; journalisten die de waarheid verdraaien en vluchtelingen vaak als profiteurs of criminelen omschrijven. Het gaat hier om een doelbewuste poging om de Europeanen te desinformeren en bang te maken. De meeste Europeanen zijn niet van slechte wil, ze zijn alleen bijzonder slecht geïnformeerd. Daarom doe ik ook al die buitenlandse conferenties. Ik laat echte foto’s en echte beelden zien en vertel zeer concrete verhalen. Ik confronteer mijn toehoorders met de realiteit en merk dan dat hun houding bijna altijd verandert.”

Bartolo zwijgt even, denkt na en glimlacht. “Maar de solidariteit van Lampedusa is nog op een andere manier heel bijzonder. Het is niet eenvoudig om dat uit te leggen, maar het heeft te maken met onze vissersziel.”

De vissersziel van Lampedusa?

“Wij zijn een volk van de zee, een volk van vissers. De zee is onze rijkdom en alles wat uit de zee komt is welkom. Wij leven dankzij de zee. Dat gevoel is bij ons zeer diep geworteld. De zee is leven. Vandaar dat het ons zoveel pijn doet om doden in de zee te zien drijven. De zee was eeuwenlang onze bron van leven maar nu is het helaas ook een bron van dood geworden en dat kunnen we niet aanvaarden.”

Begrijpt u dat beleidsmakers de overtocht van vluchtelingen en migranten onder controle proberen te houden. Zij maken een verschil tussen echte vluchtelingen en economische migranten. Maakt u dat onderscheid ook?

“Ik ben al 27 jaar arts op Lampedusa en het is niet aan mij om dat onderscheid te maken. Ik vind het een vals onderscheid. Vluchteling of economische migrant, het gaat in beide gevallen om mensen die vaak jarenlang onderweg zijn om Lampedusa te bereiken – een dodentocht door de woestijn waarbij mensen bijna altijd in contact komen met gewelddadige criminelen. Vrouwen zijn nog kwetsbaarder dan mannen. Als vrouw is het bijna onmogelijk om deze tocht te maken zonder verkracht te worden. En dan gaan onze bureaucraten vanuit hun kantoren een juridisch onderscheid maken tussen vluchtelingen en economische migranten? Kom nou! Even ernstig blijven. 

"Wat is trouwens het ergst? Oorlog of honger? Neen, serieus: wat is de ergste dood? Sterven in een oorlog of de hongerdood? Ik denk dat een hongerdood het allerergste is. Wat is harder dan van de ene miserie in de andere miserie te belanden om uiteindelijk traag te sterven? Zo’n trage dood, het moet verschrikkelijk zijn en ik begrijp dat mensen daaraan willen ontsnappen.”

U zei daarnet dat een aantal politici de waarheid over de vluchtelingen-realiteit bewust verdraaien. Waarom doen ze dat?

“Het is een populistische strategie om macht te verwerven. Als mensen verkeerd geïnformeerd zijn over een zeer gevoelig thema, zijn ze makkelijker te manipuleren. Je ziet het in Frankrijk met Marine Le Pen, in Duitsland met het AfD en in Polen met Jaroslaw Kaczynski. Toen ik twee weken geleden de beelden zag van 60.000 Polen die een menselijke ketting vormden tegen de ‘islamitische invasie’, deed me dat veel pijn. Ik ben ervan overtuigd dat Polen geen slechte mensen zijn, maar veel Polen worden misleid door hun leiders en hun kerk die op de kap van de vluchtelingen een strategie ontwikkelden om hun eigen machtsbasis te vergroten.”

Maar ook de sociaal-democratische regering in Italië is zeer gevoelig voor het vluchtelingenthema. Uw regering sloot net een omstreden akkoord met de Libische autoriteiten om zoveel mogelijk vluchtelingen tegen te houden?

“Zeer betreurenswaardig, vind ik dat. Er zijn verkiezingen op komst en sommige politici denken blijkbaar dat je alleen maar kunt winnen als je migranten als een gevaar voorstelt. Zo komt er een einde aan een lange periode waarbij Italië zich opstelde als een gastvrij land dat al het mogelijke deed om vluchtelingen zo humaan mogelijk op te vangen. Nog niet zo lang geleden feliciteerde Europees Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker Italië nog voor zijn menselijke aanpak. Maar dat compliment is nu totaal uitgehold omdat onze regering dat akkoord heeft afgesloten met de Libische overheid. Hierdoor belandden duizenden vluchtelingen in de totale hel, want de Libische opvangkampen kun je enkel maar als concentratiekampen omschrijven.”

U maakt een vergelijking met de concentratiekampen van de Tweede Wereldoorlog?

“We kunnen die kampen niet anders omschrijven. Mensen worden er gefolterd en afschuwelijk mishandeld. Er is te weinig voedsel, zo goed als geen medicijnen en amper medische hulp. Ik vertel dit niet op basis van persknipsels maar op basis van tientallen directe getuigenissen. Mensen die uit die kampen ontsnapten en toch op Lampedusa geraakten, vertelden me verhalen over martelpraktijken die Europa en de Verenigde Naties niet zouden mogen tolereren. Iedereen heeft recht op menselijke waardigheid, iedereen heeft recht om te leven. Dat zijn absolute rechten die we niemand kunnen ontzeggen. Maar neen, Europa geeft er de voorkeur aan om het probleem op te lossen door het op afstand te houden.”

Vorige week zond CNN beelden uit van Afrikaanse slavenmarkten die blijkbaar meerdere malen per maand in Tripoli plaatsvinden. Wat was uw reactie toen u die beelden voor het eerst zag?

Bartolo zucht en rolt met zijn ogen. “Maar ik weet dat al jaren en ik klaag het ook al jaren aan! Die praktijken mogen al jaren ongestoord doorgaan. Ze vinden trouwens niet enkel in Tripoli plaats maar ook in de Libische woestijn en in de stad Sabha tussen de Nigeriaanse grens en Tripoli. Maar het is wel zo dat de situatie in Libië van kwaad naar erger gaat. Wist u dat er steeds meer vluchtelingen levend gevild worden?

Mensen die levend gevild worden? Hoe bedoelt u?

Bartolo zoekt een foto op zijn smartphone en even later toont hij het verschrikkelijke beeld van een Afrikaanse jongen die geen vel meer heeft op zijn rechteronderbeen. “Deze jongen is dertien en ze hebben een deel van zijn been gevild. Gewoon omdat hij zwart is. Het is puur racisme. Fysiek racisme! En ik heb nog meer van die foto’s. (Bartolo zwaait met zijn computerstick.) Hierop staan de bewijzen en overal waar ik ga en sta zal ik ze tonen. Veel Libiërs gedragen zich bijzonder racistisch tegenover mensen uit sub-Saharisch Afrika. De Libiërs beschouwen Syriërs en Bengalen als blanken die weliswaar bestolen en bedrogen mogen worden, maar niet mishandeld. Terwijl zwarte Afrikanen blootgesteld worden aan de ergste vormen van foltering. Ik hoorde ook verschrikkelijke verhalen van Afrikaanse vrouwen die slachtoffer waren van meerdere groepsverkrachtingen.”

Als gevolg van het akkoord tussen Europa en Libië staken de afgelopen maanden 30 procent minder vluchtelingen en migranten de Middellandse Zee over. Dat wordt als een succes verkocht.

“Een succes? Waarom vraagt niemand zich af waar die 30 procent vluchtelingen dan gebleven zijn. Het antwoord is dat zij nog steeds in Libische concentratiekampen vastzitten en op grote schaal mishandeld en vermoord worden.”

Zegt u dat het akkoord tussen de EU en Libië voor meer moorden in de vluchtelingenkampen zorgt?

“Ik ben categoriek: er worden meer mensen vermoord en gefolterd omwille van de akkoorden tussen Libië en Italië. De kampen zitten overvol en de spanningen zijn er enorm. Er zijn nu veel meer martelingen omdat mensen absoluut uit die kampen willen ontsnappen. Met die folteringen willen de Libische bewakers de mensen onderdrukken om opstanden vermijden. Maar ik ben zeker dat er ook mensen worden vermoord om het aantal vluchtelingen te verminderen en de overbevolking in de kampen op te lossen. Als deze situatie ooit opgelost geraakt en we onderzoekers naar Libië kunnen sturen, ben ik zeker dat we massagraven zullen ontdekken. Er is daar een genocide aan de gang, te vergelijken met de Holocaust. In bepaalde opzichten is wat er momenteel in Libië gebeurt zelfs erger dan de Holocaust.”

Erger dan de Holocaust? In welke zin?

“Toen de Holocaust aan het licht kwam, konden verschillende landen met recht en rede zeggen: ‘Hiervan wisten we niets’. Maar over de Europese vluchtelingencrisis raakte de afgelopen dertig jaar zoveel informatie bekend dat we onmogelijk nog aan onze kinderen kunnen zeggen dat we niet op de hoogte waren. Ik wil niet zeggen dat Italië en andere Europese landen dat geweld doelbewust ondersteunen en goedkeuren. Europa wil vooral de vluchtelingenstroom stoppen. Maar het is wel zo dat de moorden en folterpraktijken in de Libische kampen een indirect gevolg zijn van het Europees beleid.”

Wat zegt dat over het huidige Europa?

“Daarnet hoorde ik rector Caroline Pauwels van de VUB tijdens een toespraak zeggen dat Europa gegrondvest is op een aantal essentiële basiswaarden: broederlijkheid, respect en solidariteit. Hoe meer we die basiswaarden koesteren en naleven, hoe succesvoller Europa zal zijn. Maar met wat er al dertig jaar op Lampedusa gebeurt, zijn we die waarden aan het verloochenen. Geloof me, zonder die waarden heeft Europa geen toekomst.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234