Woensdag 20/01/2021

Europa

Het ijzingwekkende proza van Rachel Seiffert

op drift

Field Study van Rachel Seiffert is een fascinerende bundel over pijn en eenzaamheid. Aan de hand van de kleine verhalen van schijnbaar betekenisloze mensen die zware averij oplopen in hun zoektocht naar erkenning en contact met anderen, brengt Seiffert de recente geschiedenis en morele dilemma's van Europa in kaart.

Rachel Seiffert

Veldwerk

Oorspronkelijke titel:

Field Study

Vertaald door Mea Flothuis

De Arbeiderspers, Amsterdam, 180 p., 16,95 euro.

In het korte verhaal 'The Crossing' van Rachel Seiffert trekt een moeder, Marta, met haar kinderen door een anoniem, verwoest landschap. Hun laatste bezitting op haar rug, een baby bengelt aan haar borst. De woede uit het Oosten zit hun op de hielen. Alle bruggen zijn gebombardeerd, maar de overkant van die snel stromende, ijskoude rivier moeten ze bereiken. Er verschijnt een vreemde man die zijn hulp aanbiedt. Valt hij te vertrouwen? Is er een keuze? In het Westen liggen veiligheid en vrijheid. Machteloos kijkt de lezer toe hoe Marta zich met haar baby door het ijskoude water vecht. "She can't feel the bottom, toes reaching, legs straining, kicking. Her baby's head is underwater again. She thrashes, pushes her arms out to steady herself, coughing, arching her back. She hears her baby's screams through a wall of water, like ice around her neck. Her boots kick heavy at her thighs as she fights the current. The baby's head is out of the water, but his body is in the cold river with hers. Water floods Marta's mouth. She sinks again."

Het zijn ijzingwekkende zinnen uit een meesterlijk geschreven verhaal dat winnaar werd van de PEN David TK Wong Award 2001. In datzelfde jaar katapulteerde Seiffert zich met haar debuutroman The Dark Room richting het literaire sterrendom. De toen dertigjarige dochter van een Duitse moeder en een Australische Oxford-prof belandde in één keer op de shortlist van de Bookerprijs. Hoewel haar beeldspraak soms log aanvoelde, waren de drie aaneengeregen novellen vakkundig geschreven met een uitgebeende stijl die haar problematiek vereist. Seiffert bespreekt de morele twijfel en ethische dilemma's die ten grondslag liggen aan de grote crises van de vorige eeuw: schuld, verlies en verantwoordelijkheid van Duitsland in relatie tot de Tweede Wereldoorlog en de erfenis van het communisme in Oost-Europa. Zware kost dus, maar Seiffert weet deze nog immer relevante vraagstukken voor deze tijd te duiden door ze te vertalen naar de persoonlijke geschiedenissen van 'onbelangrijke' personen.

Diezelfde onderwerpen heeft ze overgeheveld naar de elf korte verhalen waaruit haar nieuwe boek Field Study bestaat. De oorlog is nog steeds aanwezig, zoals in 'Francis John Jones, 1928', het verhaal over het getergde geweten en gefragmentariseerde geheugen van een soldaat die zijn leven behield dankzij zijn desertie. Maar de nadruk ligt meer op het universele isolement en de vervreemding van de mens, en de zoektocht naar veilige plekken. Zo is 'The Crossing' - een adaptatie van een episode uit The Dark Room - deels ontdaan van de oorlogscontext. De naamloze rivier is een metafoor, een mentaal obstakel waar je jezelf en je doodsangsten kunt overwinnen. Terwijl de vreemde in de roman een voormalige concentratiekampgevangene was die de nazi's vergiffenis schenkt door hun kinderen te helpen en een nieuw begin maakt, verwordt deze in het verhaal tot een anonieme figuur - de vluchtelingen worden gedwongen hun leven in handen van een vreemde te leggen en aldus hun verwoeste vertrouwen in de mensheid te herstellen. Het is een van de vele 'lessen' die Field Study te bieden heeft.

Wederom aanwezig is de buitengewone helderheid van de bijzonder toonvaste Seiffert. Haar taal is onderkoeld, zowel in haar woordkeuze als in de rigide afbakening van haar retorische territorium. Haar vorige beroep - filmeditor - laat zich aflezen van de door witregels van elkaar gescheiden paragrafen. Bijvoeglijke naamwoorden zijn niet aan haar besteed. Ook zuivert ze haar verhalen tot in het uiterste van ieder prozaïsch wrakhout. De openingszinnen van het titelverhaal storten de lezer midden in de vertelling: "Hot and the third day of Martin's field study. Morning, and he is parked at the side of the track, looking out over the rye he will walk through shortly to reach the river." De kale feiten volstaan voor Seiffert. Het geeft de verhalen een prettige snelheid, die duidt op de vluchtigheid van het mensenleven binnen een grotere historische context.

Het 'bereiken' uit de hierboven aangehaalde zinnen is een van de sleutelwoorden die het boek structuur geven. Het verwijst naar een zwijgend gebaar: het uitstrekken van de armen naar de ander, het halen van de overkant, de hoop op vervulling van verlangens. Geen begin, midden of einde maar dunne, schijnbaar onbeduidende verbindingetjes die nieuwe betekenis geven aan het geatomiseerde leven. We leven immers in een tijdperk, zo wordt ons duidelijk gemaakt door vele schrijvers en filmmakers, gekenmerkt door een schijnbaar gebrek aan verbondenheid. We mailen en bellen ons dode vingertoppen, maar betekenisvolle relaties met anderen hebben we niet. Neem Altmans verfilming van Raymond Carvers Short Cuts (1993), P.T. Andersons Magnolia (1999) of Ulrich Seidls Hundstage (2001). Ook David Mitchells briljante Ghostwritten (1999) toont aan dat we - ook al beseffen we het niet - allen op een of andere manier met elkaar in verbinding staan. Field Study biedt deze goedkope troost niet. Happy endings of catharsis hebben de verhalen niet. In 'Field Study' komt de dreigende romance tussen de student en de Poolse Ewa niet van de grond; in 'Dog-Leg Lane' wordt de (sociale) mobiliteit van de ouders onmogelijk gemaakt doordat hun baby op tilt slaat wanneer het uit de geboortestraat wordt genomen en in het lange afsluitende verhaal 'Second Best' haalt diezelfde Ewa tevergeefs gram bij haar naar Duitsland gevluchte man. Seifferts eerlijkheid doet zeer, maar haar verhalen doen je beseffen hoeveel menselijke mogelijkheden ongebruikt blijven.

Voor sentimentaliteit of lyriek heeft Seiffert geen tijd. Ze schrijft zakelijk, afstandelijk, kil zelfs - een manier die de urgentie en de innerlijke noodzakelijkheid van haar werk versterkt. Slechts heel soms wordt het bikkelharde proza poreus en sijpelt menselijkheid door, zoals in 'The Architect', waarin een zoon zijn gave verliest. Na zijn baan en huis te hebben verloren trekt de beschaamde jongeman in bij wat hij inschat als zijn teleurgestelde vader. Fout: "And though the architect is quiet, his father is glad to have him around because he loves him very much." Het is een van de kleine communicatiestoornissen binnen een geschiedenis vol leed. De klappen komen des te harder aan.

Field Study bevat klassiek vertelde, maar soms te perfecte verhalen. Seiffert schrijft vaak erg netjes en de versplintering voltrekt zich zonder rafels. De details zijn hier en daar te overduidelijk neergezet, schreeuwend om aandacht: "The breeze blows a dusting of sand across her strong feet, their high arches and prominent veins. They run blue under her pale skin, from the top of her feet to her calves, the backs of her knees." Zulke chirurgische precisie doet wat steriel en ijdel aan, een gevoel dat bevestigd wordt door de schematisch opgezette verhalen. Het is telkens alsof je dezelfde gecondenseerde roman leest, met een ander verhaal en andere maar altijd falende personages. Ontsnapt er helemaal niemand aan de klauwen van de geschiedenis? Toch maakt juist die vraag Field Study tot een fascinerende en relevante bundel, die de vraag oproept of de korte verhaalvorm genoeg draagkracht bezit voor de grote kwesties die worden verwerkt. De taal van Seiffert werkt daarbij dermate verslavend dat de lezer steeds weer een ampul tot zich neemt om de eigen verlangens naar troost en erkenning te verzadigen. Helaas komt die niet. Field Study brengt de vormen van pijn en eenzaamheid in kaart die inherent verbonden zijn aan de menselijke conditie. Daarmee komt deze verzameling korte verhalen tijdig. Met de uitbreiding van de EU in oostelijke richting zet zich een nieuwe diaspora in werking, en toont Seiffert aan dat het westelijke deel vele trauma's aan boord neemt en nieuwe aansticht. De geschiedenis is maar net begonnen.

Bas Groes

Met de uitbreiding van de EU in oostelijke richting zet zich een nieuwe diaspora in werking, en toont Seiffert aan dat het westelijke deel vele trauma's aan boord neemt en nieuwe aansticht

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234